Wadahadalladii Dowladda Federaalka iyo Mucaaradka oo ku dhammaaday heshiis la’aan

Wadahadalladii sida weyn loo sugayay ee u dhexeeyay Dowladda Federaalka Soomaaliya iyo garabka mucaaradka ayaa burburay Jimcihii, kaddib markii laba maalmood oo xidhiidh ah oo wada-xaajood ah lagu guul-darraystay in wax natiijo ah laga gaadho. Wadahadalladan, oo ka dhacay Muqdisho ayaa ujeeddadoodu ahayd in xal loogu helo khilaafka siyaasadeed ee ka taagan hannaanka dastuurka dalka, muddada xil-haynta Madaxweynaha, iyo tubta doorashooyinka 2026-ka.

Inkasta oo ay jireen wada-tashiyo xooggan iyo cadaadis sii kordhayay oo ka imanayay dhinacyada gudaha iyo saaxiibbada caalamka, haddana labada dhinac waxay ku kala adkeysteen qodobbada muhiimka ah ee la isku hayay. Taasi waxay ugu dambeyn keentay in wadahadalladu ku soo dhammaadaan heshiis la’aan.

Wareeggii ugu dambeeyay ee wada-xaajoodyada ayaa kulmiyay Madaxweynaha Soomaaliya, Xasan Sheekh Maxamuud, iyo xubno hormuud u ah mucaaradka, oo ay ka mid yihiin madaxweynihii hore Sheekh Shariif Sheekh Axmed iyo Madaxweynaha Puntland, Siciid Cabdullaahi Deni. Wadahadallada waxaa fududeeyay xubno ka tirsan beesha caalamka, waxaana la qabtay ka hor 15-ka May, oo ah taariikhda ay hoggaamiyeyaasha mucaaradku ku doodayaan in muddada xilka Madaxweyne Maxamuud ay ku eg tahay, sida uu dhigayo Dastuurka ku-meel-gaadhka ah ee lagu doortay.

Si kastaba ha ahaatee, Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud ayaa ku adkeysanaya in muddada xilkiisu tahay shan sano, sida ku cad dastuurka dib loo eegay ee dhowaan uu maamulkiisu meel mariyay, isla markaana uu sharci ahaan u saxeexay. Tallaabadaas waxaa si adag uga horyimid kooxaha mucaaradka iyo dhowr dowlad-goboleed, kuwaas oo ku doodaya in isbeddellada dastuuriga ah aan lagu saleyn heshiis siyaasadeed oo loo dhan yahay.

Wax yar kaddib burburkii wadahadallada, Dowladda Federaalka Soomaaliya ayaa sheegtay inay sii wadi doonto qorshaha lagu qabanayo doorasho qof iyo cod ah. Dowladda ayaa xustay in Soomaaliya ay gashay “marxalad loogu guurayo nidaam dimuqraadi ah” oo ku dhisan mabda’a codbixinta guud, iyadoo mar kale ku celisay ballanqaadkeeda ku aaddan qabashada doorashooyin “xor iyo xalaal ah oo hufan.”

Dowladdu waxay sheegtay inay maalmo xidhiidh ah wadahadallo la lahayd xubno ka tirsan mucaaradka, kuwaas oo qeyb ka ahaa wada-tashiyo ballaadhan oo lala yeelanayay daneeyayaasha siyaasadda iyo ururrada bulshada rayidka ah. Hase yeeshee, waxay wakiillada mucaaradka ku eedeysay inay soo bandhigeen soo jeedinno ay ku tilmaantay kuwo “ka hor imanaya mabaadi’da aasaasiga ah” ee hannaanka dastuurka iyo doorashooyinka ee maamulku wado.

Markii dambe, Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud oo ka hadlayay munaasabado lagu xusayay Maalinta Dhallinyarada Soomaaliyeed, ayaa sheegay in muddada xilkiisu tahay shan sano, sida uu dhigayo dastuurka cusub. “Dastuurku wuu dhaqan galay,” ayuu yidhi Madaxweyne Maxamuud, isagoo intaas ku daray in “dastuurka cusub ee dhaqan galay uu dhigayo in muddada dowladda ay tahay shan sano.”

“Muddada xilka Madaxweynaha iyo Baarlamaanka waxay ku eg tahay 15 May 2027,” ayuu Madaxweynuhu caddeeyay.

Garabka mucaaradka oo ka hadlay sababta ay wadahadalladu u burbureen, ayaa bayaan uu soo saaray ku sheegay in wada-xaajoodyadii u dhexeeyay xubnaha mucaaradka iyo Dowladda Federaalka ay ku dhammaadeen heshiis la’aan. Mucaaradku wuxuu sheegay in maamulka Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud uu diiday hannaan ay ku tilmaameen mid loo dhan yahay, kaas oo lagu maareyn lahaa kala-guurka siyaasadeed.

Kooxda mucaaradka ayaa sidoo kale sheegtay in aanay mar dambe Xasan Sheekh Maxamuud u aqoonsanayn madaxweyne, iyagoo ku doodaya in muddadiisii dastuuriga ahayd ay ku egtahay 15-ka May, sida uu dhigayo Qodobka 91-aad ee Dastuurka Ku-meel-gaadhka ah ee Soomaaliya.

Golaha mucaaradka ayaa ugu baaqay ciidamada ammaanka Soomaaliyeed inay dhowraan waajibaadkooda dastuuriga ah, isagoo u sheegay in aanay fulin amarro fulineed oo ka yimaada madaxweynaha, oo ay kooxdu ugu yeedhay “madaxweynihii hore.” Goluhu wuxuu intaas ku daray inuu qaadi doono tallaabooyin nabadeed oo sharci ah, si looga hortago sii-haysashada xukunka iyada oo aan jirin “sharciyad qaanuuni ah ama heshiis siyaasadeed.”

Shir jaraa’id oo ay qabteen habeenkii Jimcaha, garabka mucaaradku wuxuu si adag u difaacay mowqifkiisa, isagoo madaxweynaha ku eedeeyay inuu wiiqay wadahadalladii socday, isla markaana dalka ku riixayo qalalaase siyaasadeed oo ka sii qoto dheer.

Isagoo ka jawaabayay hadalkii Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud ee ahaa in muddada xilka madaxweynaha ay tahay shan sano, madaxweynihii hore Sheekh Shariif Sheekh Axmed ayaa sheegay in “qofna aanu beddeli karin afarta sano.” Wuxuu intaas ku daray in “muddadii sharciga ahayd” ee Madaxweyne Maxamuud ay dhammaatay, isla markaana uu “hadda yahay madaxweynihii hore.”

Madaxweynaha Puntland, Siciid Cabdullaahi Deni, oo ka mid ah hoggaamiyeyaasha ugu waaweyn ee garabka mucaaradka, ayaa isna Madaxweynaha ku eedeeyay inuu sameynayo “dhul boob” si uu u maalgeliyo “isbeddellada dastuurka.”

“Qofka dalka kala qeybinaya, kala jeexayana waa madaxweynihii hore,” ayuu Deni ka sheegay shirka jaraa’id, isagoo intaas ku daray in “loo baahan yahay in laga joojiyo kala-dhantaalidda dalka.”

Burburka wadahadalladii siyaasadeed ee ugu dambeeyay ayaa soo afjaray fursad ay indha-indheeyayaal badan u arkayeen middii ugu rajo badneyd ee xal lagaga gaadhi karayay cakirnaanta ka taagan dastuurka iyo doorashooyinka Soomaaliya. Muddo ka badan hal sano, wada-xaajoodyada u dhexeeyay Dowladda Federaalka, kooxaha mucaaradka iyo dowlad-goboleedyada muhiimka ah ayaa marar badan ku dhammaaday natiijo la’aan, iyadoo aan weli la gaadhin is-afgarad ku saabsan mustaqbalka siyaasadeed ee dalka.

Mucaaradka iyo dhowr dowlad-goboleed ayaa weli diidan wax-ka-beddellada dastuurka ee uu hormuudka ka yahay Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud. Waxay ku adkeysanayaan in Dastuurka Ku-meel-gaadhka ahi uu weli yahay saldhigga kaliya ee sharci ee dalka, illaa laga gaadhayo heshiis qaran oo ballaadhan. Inkastoo uu sii kordhayo cadaadiska ka imanaya dhinacyada gudaha iyo kuwa caalamka, haddana labada dhinac midkoodna weli ma muujin rabitaan cad oo tanaasul ah.

Maamulka Madaxweyne Maxamuud ayaa si adag u difaacaya isbeddellada dastuurka iyo hannaanka doorasho ee uu dhiirrigelinayay sannad iyo badhkii la soo dhaafay. Dowladda Federaalka waxay ku doodaysaa in Soomaaliya aanay si aan dhammaad lahayn ugu sii jiri karin nidaam dastuur ku-meel-gaadh ah, isla markaana ay lagama maarmaan tahay in dalku u gudbo nidaam ka xasilloon, kana dimuqraadiyad badan.

Maamulka talada haya wuxuu ku adkeysanayaa in dib-u-habeynta hannaanka doorashooyinku ay muhiim u tahay soo afjaridda doorashooyinka dadban iyo gorgortanka siyaasadeed ee ay hoggaanka u hayaan kooxaha awoodda leh, kuwaas oo muddo tobannaan sano ah saameyn weyn ku lahaa siyaasadda Soomaaliya. Madaxweyne Maxamuud ayaa mowqifkan ku celiyay khudbaddiisii ugu dambeysay ee uu jeediyay.

Hase yeeshee, dhaliilayaashu waxay ku doodayaan in dib-u-habeyntan lagu wado wada-tashi aan ku filnayn, isla markaana loo qaabeeyay hab xoojin kara awoodda Madaxtooyada, kana wiiqi kara dheelitirka jilicsan ee federaalka ee saldhigga u ah nidaamka siyaasadeed ee Soomaaliya.

Khilaafkan ayaa dhaawac weyn u geystay xidhiidhka u dhexeeya Dowladda Federaalka ee fadhigeedu yahay Muqdisho iyo laba dowlad-goboleed oo waaweyn, kuwaas oo labaduba muddo ka badan laba sano hakiyay wada-shaqeyntii ay la lahaayeen Dowladda Federaalka. Saameynta siyaasadeed ee arrintan ka dhalatay ayaa mararka qaarkood isu beddeshay iska-horimaad toos ah oo dhex mara ciidamada federaalka iyo kuwa maamul-goboleedyada, gaar ahaan Jubbaland.

Xiisadaha u dhexeeya Muqdisho iyo Jubbaland ayaa marar badan sare u qaaday cabsi laga qabo xasillooni-darro ballaadhan, gaar ahaan deegaannada ay ka jiraan qaabab amni oo is barbar socda, oo uu ka mid yahay gobolka Gedo.

Khilaafka siyaasadeed wuxuu sidoo kale qeyb ka qaatay xil-ka-qaadistii muranka dhalisay ee madaxweynihii maamulka Koonfur Galbeed, Cabdicasiis Xasan Maxamed Laftagareen. Laftagareen ayaa weli ku doodaya inuu yahay madaxweynaha sharciga ah ee maamulkaas, inkasta oo xilka laga qaaday kaddib faragelin xooggan oo federaal ah. Dowladda Federaalka ayaa ciidamo milatari geysay caasimadda maamulkaas, taas oo ugu dambeyn keentay in maamulkii gobolka laga wareejiyo awoodda.

Kaddib la wareegiddaas, Dowladda Federaalka ayaa abaabushay doorashooyin ay dhaliilayaashu ku tilmaameen kuwo muran badan dhaliyay oo aan lahayn kalsooni buuxda. Doorashooyinkaas ayaa ugu dambeyn horseeday guul ballaadhan oo uu gaadhay xisbiga siyaasadeed ee Madaxweyne Maxamuud.

Xudunta qalalaasaha siyaasadeed ee hadda taagan waxaa ku jira laba arrimood oo si weyn loogu kala qeybsan yahay: dastuurka cusub iyo tubta doorashooyinka. Wax-ka-beddellada dastuurka ayaa weli ah kuwo si adag loogu muransan yahay, maadaama dowlad-goboleedyada waaweyn iyo kooxaha mucaaradku ay diidan yihiin hannaankii loo maray iyo nuxurka isbeddellada la sameeyay labadaba.

Diidmadaas waxay salka ku haysaa dhowr walaac. Marka koowaad, waxay ku doodayaan in habka diyaarinta iyo ansixinta dastuurka uu ka maqnaa wada-tashi qaran oo ballaadhan, isla markaana laga reebay daneeyayaal muhiim ah. Marka labaad, waxay aaminsan yihiin in wax-ka-beddellada loo qaabeeyay si siyaasiyan uga faa’iideysa madaxweynaha talada haya iyo maamulkiisa. Marka saddexaad, dhaliilayaashu waxay ka cabsi qabaan in dib-u-habeyntu wiiqi karto nidaamka awood-qeybsiga ku dhisan beelaha iyo heshiisyadii siyaasadeed ee muddo sannado ah qaabeeyay dowladnimada Soomaaliya kaddib colaaddii.

Walaacyadan ayaa sii adkeeyay in la gaadho is-afgarad siyaasadeed oo ballaadhan.

Inkasta oo wareeggii ugu dambeeyay ee wadahadallada markii hore loo arkayay fursad lagu gaadhi karo tanaasul siyaasadeed, gaar ahaan maadaama ay si xooggan u taageertay beesha caalamku, haddana burburkiisu wuxuu kordhiyay cabsida laga qabo kala qeybsanaan dheeraad ah iyo hubanti la’aan siyaasadeed.

Dhaliilayaashu waxay ku doodayaan in is-mari-waaga oo sii socdaa uu horseedi karo muran ku saabsan sharciyadda hoggaanka iyo xasillooni-darro ballaadhan ka hor doorashooyinka.

Maadaama aan weli wax heshiis ah laga gaadhin khilaafka u dhexeeya Dowladda Federaalka, hoggaamiyeyaasha mucaaradka iyo dowlad-goboleedyada, Soomaaliya waxay wajahaysaa marxalad xasaasi ah oo ku saabsan kala-guurkeeda siyaasadeed.

Fursadda lagu gaadhi karo wada-hadal macno leh iyo tanaasul siyaasadeed ayaa weli u muuqata mid aan la hubin. Dalka ayaa mar kale galaya xilli ay hareeyeen hubanti la’aan dastuur ah iyo iska-horimaad siyaasadeed, taasoo halis u ah inay Soomaaliya geliso qalalaase siyaasadeed oo qoto dheer.