U Jihaysiga Dhanka Nolosha: Falastiin oo ku jirta Kaydka Taariikhda ee Feminism-ka Madow

Maqaalkani waxa uu ururinayaa kaydyo taariikheed muujinaya ismaandhaaf ka dhex jiray dhaqdhaqaaqa “Feminism-ka Madow” (Black Feminism) ee ku aadan Sahyuuniyadda, isaga oo iftiiminaya mowqifyada laba ka mid ah haweenkii ugu caansanaa ee dhaq-dhaqaaqan ka tirsanaa, kuwaas oo kala ah June Jordan iyo Audre Lorde, sida ay u arkayeen qaddiyadda xoraynta Falastiin iyo qaababka lagu muujiyo garab-istaagga. Waxa kale oo uu falanqaynayaa khilaafkii dhex maray labadooda, kaas oo ka dhashay mowqifyadoodii soo kala horjeeday wakhtigaas. Maqaalku waxa uu noqon karaa baaq dib loogu akhriyo taariikhda garab-istaagga, iyadoo aan loo arag ficil astaan uun ah, balse loo arko hawl adag oo u baahan qaadashada masuuliyad siyaasadeed. Sidoo kale waa dukumeenti muhiim u ah fahamka xididdada dhaqdhaqaaqyada garab-istaagga ee maanta iyo caqabadaha ay kala kulmaan faafreebka iyo marin-habaabinta wacyiga bulshada.

Qoraaga Marina Magloire ayaa maqaalkeeda “Moving Towards Life” (“U Socodka Dhanka Nolosha”), oo lagu daabacay majalladda LA Review of Books bishii Ogos 2024-kii, ku soo bandhigtay taariikh ka kooban qoraallo iyo waraaqo ay is dhaafsadeen dhowr qoraa oo Maraykan ahi sannadihii sideetamaadkii, kuwaas oo la xidhiidhay doodihii ka dhashay Dagaalkii Lubnaan ee 1982-kii iyo qaddiyadda Falastiin, gudaha goobaha feminist-ka Maraykanka.

Bishii Feberwari 2024-kii, qoraaga Falastiiniga ah ee Musab Abu Toha ayaa boggiisa Instagram-ka ku daabacay sawir buugaag ah oo walaalkiis Hamza ka soo badbaadiyey burburka guri lagu duqeeyey laguna dumiyey Qasa. Dusha sare ee buugaagtaas, dhex badhtamaha looxyo burburay iyo garaa’id kala go’ay, waxa yiillay nuqul ka mid ah “The Collected Poems of Audre Lorde (1997)”. Waa arrin macquul ah in Falastiiniyiintu ay qadariyaan mowqifyada Lorde iyo dhaliilaheeda adag ee cunsuriyadda iyo gumaysiga. Tusaale ahaan, tuducyada gabaygeeda “A Litany for Survival” ee leh:

“Sidaa darteed waxa ka haboon inaynu wada hadalno
xusuusanno
inna looma qorshayn inaynu sii noolaano”

waxay si xooggan ugu dhawaaqayaan halganka Falastiiniyiinta ee ka dhanka ah marin-habaabinta iyo cabbudhinta Israa’iil. Khudbad caan ah oo ay ka jeedisay xaflad qalin-jabin oo ka dhacday Kulliyadda Oberlin sannadkii 1989-kii, saddex sano ka hor geerideeda, ayay Lorde si toos ah uga hadashay dhibaatada shacabka Falastiin iyadoo tidhi: “In xubnaha Kongareeska lagu dhiirrigeliyo inay ku cadaadiyaan xal nabadeed oo Bariga Dhexe ah iyo in la aqoonsado xuquuqda shacabka Falastiin ma aha samafal; waa arrin la xidhiidha badbaadada.”

Hase yeeshee, dad badan ma oga in dhaliisha Lorde ee gumaysiga Israa’iil iyo tixraaceeda kooban ee xuquuqda shacabka Falastiin ee khudbaddaas aanay ahayn mowqif joogto ah oo lagu yaqaanay nolosheeda iyo dhaqdhaqaaqeeda. Socdaalkeedii ay ku qaadatay qaadashada mowqif taageersan Falastiin wuxuu ahaa mid gaabis ah oo hakad badan lahaa. Buuggeeda “Zami: A New Spelling of My Name” (1982), ayay ku tilmaamaysaa rajadii ay qabtay iyadoo dhallinyaro ah markii la aasaasay “Dawladda Israa’iil”: “Dawladda Israa’iil waxay astaan u ahayd rajo cusub oo karaamada aadamaha ah.” Rajadaasi ma aha wax lala yaabo haddii la ogaado in sannadkii 1948-kii ay ahayd gabadh 14 jir ah oo dhigata dugsiga sare ee Hunter College, isla markaana ku dhex noolayd dhalinyaro Sahyuuniyiin ah oo aad u xamaasadaysan. Saaxiibtinimadeedu waxay ahayd arrinta ugu weyn ee saamaysay mowqifkeeda ku saabsan qaddiyaddan intii ay noolayd.

Markii la gaadhay 1982-kii, Lorde waxay isku aragtay cadaadis ka imanaya dhinacyo iska soo horjeeda. Dhinaca ugu dhow Falastiiniyiinta waxa taagnayd qoraaga iyo gabyaaga June Jordan, oo ahayd saaxiibteed iyo qof si weyn ugu ekaa taariikh ahaan iyo waayo-aragnimo ahaan. Labaduba waxay ahaayeen haween madow oo queer ah, kuna dhashay New York waalidiin ka soo jeeda Jasiiradaha Galbeedka Hindiya (West Indies). Labaduba waxay macallimiin ka noqdeen Jaamacadda Magaalada New York, ugu dambayntiina xitaa waxay wadaageen sababta geerida oo ahayd kansarka naasaha.

Ilaa 1982-kii, Jordan iyo Lorde waxa ka dhexeeyey saaxiibtinimo dhow iyo wada-shaqayn aqooneed iyo xirfadeed. Waxay ku kulmeen dariiqyo badan oo siyaasadeed iyo feker, gaar ahaan arrimaha aqoonsiga iyo jinsiga. Hase yeeshee, erayadii ugu dambeeyey ee Jordan u qortay Lorde ka dib muran dheer oo waraaqo la isku dhaafsaday oo ku saabsan Sahyuuniyadda waxay ahaayeen: “Waxaad samaysay wax khaldan oo fulaynimo ah. Taasina waa masuuliyaddaada. Waxaan rajaynayaa inaad nabad kula noolaato.”

Dhawaanahan, June Jordan waxaa si weyn loogu maamuusay inay tahay astaan lagu daydo oo muujinaysa garab-istaagga haweenka madow u muujiyeen Falastiin, sida ka muuqata tuducyada gabaygeeda “U Socodka Guriga” (Moving Towards Home), oo ay qortay sannadkii 1982-kii: “Waxaan ku dhashay anigoo ah haweeney maqaar madow, haddana maanta waxaan noqday Falastiiniyad.” Laakiin xaaladdii taariikhiga ahayd ee sannadkaas muhiimka ah ee ku dhalisay Jordan inay qorto gabaygan — duullaankii Israa’iil ee Lubnaan iyo xasuuqyadii ay maleeshiyaadka Sahyuuniyaddu ka geysteen xeryaha qaxootiga Falastiiniyiinta ee Sabra iyo Shatila — marar dhif ah ayaa la soo qaadaa ama laga doodaa. Sidoo kale waxa inta badan maqan sawirka guud ee ah in ay ka go’nayd qadiyadda xoraynta Falastiin idil ahaan nolosheeda oo dhan. Marka la eego sida qotoda dheer ee ay uga go’nayd qaddiyaddan, su’aal muhiim ah ayaa imanaysa: Maxaa buugga Lorde looga dhex helay burburka, halka aan laga helin buugga Jordan?

Jordan way ka caannimo hooseysaa Lorde gudaha Maraykanka iyo caalamkaba, mid kamid ah sababaha arrintaas ayaa ah tobannaan sano oo ay si joogto ah ugu heellanayd taageerada shacabka Falastiin. Mowqifyadeedii cadcadaa ee ka soo horjeeday Sahyuuniyadda ayaa dhaawacay mustaqbalkeeda xirfadeed muddo ku dhow toban sano, iyadoo la kulantay hanjabaado dil, luminta fursado daabacaadeed, iyo go’doomin bulsheed oo ka dhex dhacday goobaha feminist-ka ee qowmiyadaha kala duwan. Xitaa geerideeda ka dib, mowqifkeeda taageersan Falastiin wuxuu adkeeyay in lagu dhex daro hadallada kala-duwanaanshaha ee liberal-ka ah, kuwaas oo muddo dheer ka dhigay xoraynta Falastiin arrin laga aamuso.

Lorde waxaa si weyn loogu yaqaannaa odhaahdeeda: “Aamusnaantaadu kuma difaaci doonto.” Hase yeeshee, aamusnaanteedii hore ee ku aadanayd Falastiin ayaa dhab ahaantii ilaalisay mustaqbalkeeda xirfadeed, kana qayb qaatay in xusuusteedu sii noolaato iyada oo loo arko “qidiisad” u taagan dadka dhulka lagu cadaabay. Dhanka kale, Jordan waxa ay qortay iyo halgankii ay nolosheeda oo dhan ugu jirtay difaaca Falastiiniyiinta si buuxda looma qaddarin. Mar ayay qortay: “Waxaan leeyahay waxaan u baahanahay Intifaado, Intifaado ka dhacda Maraykanka.” Intifaadadu ma ahayn sarbeeb ama tusaale suugaaneed. Si ka duwan Lorde, waxay doonaysay in qoraalkeedu noqdo hub iyo ficil dhab ah oo u adeegaya xoraynta Falastiin.

Inkasta oo noloshoodu ay meelo badan isaga ekayd, fahamka ay ka haysteen garab-istaagga way ku kala duwanaayeen. Haddaba sidee ayaynu ugu dari karnaa murugsanaan iyo qoto-dheeri dheeraad ah sheekada taariikhiga ah ee garab-istaagga haweenka madow ee Falastiin?

Xitaa afartan sano ka dib, dhaqdhaqaaqyada garab-istaagga ee Maraykanku weli waxay la tacaalayaan dildilaacyadii iyo khilaafaadyadii ay reebeen burburkii saaxiibtinnimada Lorde iyo Jordan.

Bishii Juun 1982-kii, Israa’iil waxay ku duushay Lubnaan waxayna bilowday go’doomin sagaal toddobaad socotay oo lagu hareereeyay caasimadda Bayruut, iyada oo bartilmaameedsanaysay dhaqdhaqaaqii iska-caabbinta Falastiiniyiinta ee gobolka. Dagaalkan iyo xasuuqyadii ka dambeeyay ee lagu laayay qaxootiga Falastiiniyiinta, kuwaas oo ay fuliyeen kooxo hubaysan oo Israa’iil taageeraysay, waxaa ku nafwaayey in ka badan labaatan kun oo qaxoonti Falastiiniyiin ah iyo muwaadiniin Lubnaani ah. Buuggiisa soo baxay 2020-kii ee “Dagaalkii Boqolka Sano ee Falastiin: Sheekada Gumaysiga Deegaanka iyo Iska-caabbinta 1917–2017”, Rashid Khalidi wuxuu ku doodayaa: “Marka la eego taageerada Maraykanku siiyo Israa’iil iyo siday uga indho-saabtaan falalka ay geysanayaan (...), duullaankii 1982-kii waa in loo arkaa hawlgal ciidan oo wadajir ah oo Israa’iili iyo Maraykan qaadeen; waana dagaalkoodii ugu horreeyay ee si gaar ah loogu beegsaday Falastiiniyiinta.”

Gudaha Maraykanka, warbaahinta waaweyn sida ABC, NBC News, majalladda Time, iyo The New York Times, ayaa markii ugu horreysay bilaabay inay daabacaan warbixino muujinaya dareen la-jir ku wajahan halganka Falastiiniyiinta, isla markaana cambaareynaya xadgudubyadii ay Israa’iil geysatay. Amy Kaplan waxay ku doodaysaa buuggeeda “Our American Israel: The Story of an Entangled Alliance” (2018) in Israa’iil intii uu socday dagaalkani: “Lumisay sheegashadii ceeb-ka-saliimka ee ay ku ilaalinaysay dagaalladeedii hore. Hadalkeedu mar dambe kama sarreyn dhaliil, aragtideeduna si toos ah uma waafaqsanayn aragtida shacabka Maraykanka.” Xitaa Ronald Reagan laftiisu bishii Ogos 1982-kii wuxuu canaan u jeediyay Menachem Begin, isaga oo xusuus-qorkiisa ku qoray: “Astaanta dagaalka Begin waxay noqotay sawirka ilmo toddoba bilood jira oo labada gacmood laga gooyay.” Waxaa laga yaabaa in wakhtigaasi uu ahaa xilligii ugu adkaa ee haweenka feminist-ka Maraykanku si cad ugu dhawaaqaan inay ku dheggan yihiin waxa loo yaqaan “Feminism-ka Sahyuuniga ah.”

Laakiin haweenka Yuhuudeed ee feminist-ka ah ee Maraykanku mar hore ayay ku kala qaybsameen taageerada Israa’iil tan iyo markii la aasaasay sannadkii 1948-kii. Sannadihii toddobaatanaadkii, goobaha feminist-ka Maraykanku waxay martigelinayeen dooddo kulul oo ku saabsan Sahyuuniyadda, kuwaas oo ka socday joornaallada feminist-ka iyo shirarka daraasaadka haweenka. Halkaas ayay kasoo muuqatay Adrienne Rich, oo ahayd gabyaa Yuhuudi queer ah, isla markaana muddo dheer u dhaqdhaqaaqaysay difaaca dadka la dulmiyo. Jordan iyo Lorde labaduba waxay saaxiibo dhow la ahaayeen Rich. Waxay is dhaafsan jireen waraaqo shaqsiyeed iyo kuwo shaqoba muddo tobannaan sano ah, kuwaas oo maanta lagu hayo kaydadkooda gaarka ah. Maanta Rich waxa loo yaqaannaa gabyaa ka soo horjeeday Sahyuuniyadda. Waxay ku biirtay ururrada Yuhuudda ee ka soo horjeeda Sahyuuniyadda bartamihii sideetamaadkii, sannadkii 2009-na waxay taageertay qaadacaadda akaademiyadda iyo dhaqanka Israa’iil. Se xagaagii 1982-kii, muddo gaaban ayay maskaxdeeda ku soo dhacday fekradda ah in laga yaabo inay isku mar noqon karto feminist iyo Sahyuuniyad.

Warqad furan oo lagu daabacay majalladda feminist-ka ah ee “Off Our Backs” bishii Luulyo 1982-kii, ayay Adrienne Rich ku biirtay lix haween ah oo isu bixiyay “Di Vilde Chayes”, eray ka yimid afka Yiddish oo macnihiisu yahay “xayawaannada duurjoogta ah.” Warqaddaas oo cinwaankeedu ahaa “... Maxay ka dhigan tahay Sahyuuniyaddu?”, dhammaan dadka saxeexay waxay isku qeexeen inay yihiin: “Haween feminist ah / haween lesbiyaan Yuhuud ah oo ka soo jeeda asal Ashkenasi ah.” Inkasta oo ay qireen waxa ay ugu yeedheen “kakanaanta” ka dhalatay barakicinta Falastiiniyiinta ee ay Israa’iil samaysay, haddana Rich iyo saaxiibbadeed waxay si adag u difaaceen xaqa Israa’iil u leedahay jiritaanka, iyagoo qoray: “Sahyuuniyaddu waa xeelad lagu wajahayo naceybka Yuhuudda laguna dammaanad qaadayo badbaadada Yuhuudda. Ka soo horjeedka Sahyuuniyaddu waa naceybka Yuhuudda.” (hoostana waa laga xarriiqay qoraalkii asalka ahaa)

Waxaa laga yaabaa wixii xanaaqa badan dhaliyey in uu ahaa sheegashadooda ah in ka soo horjeedka Sahyuuniyaddu sidoo kale yahay cunsuriyad, “sababtoo ah waxay diidaysaa in la aqoonsado in saddex meelood laba kamid ah Yuhuudda Israa’iil ay yihiin dad midab leh.” Iyadoo aan loo eegin xaqiiqda ah in bayaankan ay gebi ahaanba qoreen haween Yuhuud Maraykan ah oo caddaan ah, haddana naxariista ay muujiyeen ee ku wajahan “Yuhuudda midabka leh” waxay u muuqatay xeelad hadal oo loogu talagalay in lagu aamusiiyo doodaha ka imanaya dadka kale ee midabka leh, halkii ay ka ahaan lahayd dadaal dhab ah oo lagu dhisayo isbahaysiyo. Xitaa ka dib markii dagaalkii gardarrada ahaa ee Israa’iil ka wadday Lubnaan uu qabsaday wararka Maraykanka xagaagaas, kooxda Di Vilde Chayes waxay mar kale xaqiijiyeen sida ay ugu dheggan yihiin Sahyuuniyadda. Bishii Oktoobar 1982-kii ayay warqad labaad ku daabaceen Off Our Backs iyo WomanNews. Waxayna sii wadeen inay isku qeexaan: “Sahyuuniyiin — ku adkaysanaya jiritaanka Israa’iil — kana cadhaysan weerarkii Israa’iil ee Beyruut, isla markaana si la mid ah uga cadhooday mowjadda caalamiga ah ee naceybka Yuhuudda ee la sii daayay tan iyo duullaankii Lubnaan.”

Markii dambe, mid ka mid ah kuwii saxeexay labada warqadood, Irena Klepfisz, ayaa ka shallaysay wakhtigii la daabacay warqadahaas, iyadoo sheegtay in: “ay naga dhigeen kuwo u muuqda inaanan dan ka lahayn dhacdooyinka bahalnimada leh ee dagaalka.” Laakiin sida jawaabtoodii horeba, qoomamaynta Klepfisz sidoo kale waxaa ku jiray rabitaan lagu muujinayo “dhexdhexaadnimo”, iyada oo la sameeyay isbarbardhig aan qumanayn oo u dhexeeya naceybka Yuhuudda — oo ah fekrad si guud loo adeegsanayo — iyo xaqiiq muuqata oo ah dilka labaatan kun oo Carab ah. (Qaab hadalkan marin-habaabinta ahi weli wuu sii jiraa ilaa maanta).

Jordan waxay dareentay khiyaano ka dhalatay warqadahaas. Waxay saaxiib la ahayd Rich tan iyo 1976-kii, waraaqihii gaarka ahaa ee ay is dhaafsan jireenna waxay muujinayaan xidhiidh aqooneed iyo saaxiibtinimo qoto dheer oo ay ku wadaagi jireen shaqooyin, fekrado iyo taageero nafsadeed. Jordan markii dambe waxay xusuusatay sida ay ula yaabtay warqadda Rich, maadaama dhammaan wada-hadalladii hore Rich aanay waligeed isku tilmaamin Sahyuuniyad ama xitaa Yuhuud. se waxay u muuqataa in Rich ay ku dhacday dabin caadi ka ahaa feminist-yadii sideetamaadkii, sida ay sharraxday Markesiga Yuhuudda ah ee Jenny Bourne: “Si siyaasad ahaan loo aqoonsado haweenka feminist-ka ah ee Yuhuudda, waxay ka dhignayd — haddii aanay si toos ah ula tartamayn haweenka madow — ugu yaraan inay isku dayaan inay ku biiraan safkooda oo si farsamaysan ugu barbar galaan halgankooda ka dhanka ah dulmiga.”

Way fududahay in la sawirto Jordan iyadoo marxaladdan dib uga fiirsanaysa xidhiidhkeedii aqooneed ee Rich, gaar ahaan markay Rich mowqifka ka soo horjeeda Sahyuuniyadda ku tilmaantay mid cunsuriyadeed. Dhanka kale, Rich waxay sheeganaysay inay qayb ka tahay waaya-aragnimada dadka la cunsuriyadeeyo iyo halgannada dunida saddexaad, si aan ka turjumayn waayo-aragnimadeeda dhabta ah ee haweeney Maraykan ah oo caddaan ah. Waxaa sidoo kale suuragal ah in farqiga awoodda ee u dhexeeyay Jordan iyo Rich — iyadoo Rich ay ka weynayd da’ ahaan, ka caansanayd, isla markaana caddaan ahayd — uu sii xoojiyay dareenka Jordan ee ahaa in taageerada Rich ay ku koobnayd aqoonsigeeda madow, balse aanay ahayn taageero loo hayo mowqifkeeda siyaasadeed.

Jordan waxay jawaabteedii ku tiri: “Ma aha inay noqoto wax lala yaabo in innaga oo ah dadka madow iyo shucuubta dunida saddexaad meel kasta oo ay joogaanba aan muhiimad aasaasi ah siino qaddiyadda Falastiin.” Iyadoo ay ka buuxaan murugo iyo cadho ay ka dhalatay xasuuqyadii Sabra iyo Shatila bishii Sebtembar 1982-kii, halkaas oo kumannaan Falastiiniyiin ah lagu dilay laba maalmood gudahood, Jordan waxay 10-kii Oktoobar 1982-kii qortay warqad furan oo cinwaankeedu ahaa: “Ku Saabsan Israa’iil iyo Lubnaan: Jawaab ka timid Haweeney Madow, kuna Socota Adrienne Rich” Warqaddeedu waxay ahayd mid shakhsi ah, (maadaama ay Rich ku beegsatay magaceeda iyadoo ka mid ahayd saxeexayaasha labada warqadood) laakiin sidoo kale waxay ahayd mid wacyigelin ah, (maadaama loo diyaariyey in lagu daabaco WomenNews oo dadweynuhu ay akhriyaan).

Iyadoo adeegsanaysa ereyo sida “xasuuq wadareed” iyo “Holocaust”, Jordan waxay soo bandhigtay silsilad dambiyo dagaal oo Israa’iil gashay muddo shan bilood ah, kuwaas oo ay ka mid ahaayeen: Bambaanooyinka fosfooraska, burburinta kaabeyaasha dhaqaalaha, iyo xasuuqii Sabra iyo Shatila. Waxayna Rich ku dhaliishay inay ka gaabisay qaadashada masuuliyadda falalkan, maadaama ay yihiin natiijooyinka muuqda ee Sahyuuniyadda ay sheeganayso inay taageersan tahay.

Fekradda Jordan ee masuuliyaddu waxay si cad uga muuqataa hadalkeedan adag: “Waxaan ku dhawaaqayaa masuuliyaddayda ku aaddan dambiyada Israa’iil ka gashay bini’aadantinimada sababtoo ah waxaan ahay Maraykan, waana lacagta Maraykanka tan suuragelisay xasuuqyadan. Waxaan ku dhawaaqayaa masuuliyaddayda ku aaddan Sabra iyo Shatila sababtoo ah way caddahay inaanan samayn wax ku filan si aan u joojiyo silsiladaha gumaadka iyo xasuuqa bahalnimada ah ee dunida ka socda. Waxaan aqbalayaa masuuliyaddan, waxaanan u gacmo-duubanayaa maalinta aan si dhab ah uga qayb qaadan karo badbaadinta nolosha qof kasta.” Maaddaama Rich aanay qaadanayn masuuliyaddaas, Jordan waxay soo bandhigaysaa tusaale wax ku ool ah oo muujinaya sida loo qaato. Waxa laga yaabaa in tani ay tahay isbeddelka hadal iyo feker ee ugu muhiimsan warqaddeeda, inkastoo aan si weyn loogu aqoonsan jawaabihii dambe ee akhristayaasha kale.

Jordan waxay garanaysay in ka mid ahaanshaha dawlad qaran oo ku dhisan qowmiyad gaar ah, ha ahaato dhalasho ama doorasho, ay la socoto waajib ah in la dhaliilo rabshadaha ay dawladdu geysanayso. Xaqiiqda ah in haweeney madow oo ku dhalatay Maraykanka ay awooddo inay sheegto arrintan, iyadoo muujinaysa is-hoosaysiin aad uga weyn sida Rich ula jaanqaadday Israa’iil si xulasho iyo googo’an leh, waxay markhaati u tahay awoodda isbeddel ee ay Jordan ku aragtay waxa loo yaqaan “siyaasadaha aqoonsiga”.

Warqadda furan ee Jordan waligeed lama daabicin. Taasi waxay ka dhalatay faragelin ay sameeyeen koox haween madow iyo Yuhuud ah oo feminist ah, kuwaas oo ay ka mid ahayd Audre Lorde. Sida uu qoraagu sheegay, warqaddu waxay ku jirtaa oo keliya kaydka aan la daabicin ee waraaqaha Lorde. Sida ku cad warqaddii ay Jordan ku lifaaqday tifaftirayaasha WomanNews, waxay nuqullo u dirtay qoraayaal madow oo kale oo ay u arkaysay saaxiibo ama dhiggeeda, kuwaas oo ay ka mid ahaayeen Alice Walker, Toni Cade Bambara, iyo Barbara Smith. Waxa suurtogal ah in qaar ka mid ah ay Jordan ku taageereen telefoonno ama qaabab kale oo xidhiidh ah oo aan la diiwaangelin. Ma jiraan waraaqo ka yimid iyaga oo ku jira kaydka waraaqaha Jordan ee dayrtii 1982-kii.

Laakiin halkii taageero laga filayay, Barbara Smith waxay nuqulkii warqadda u dirtay Audre Lorde. Lorde-na waxay oggolaatay inay ku biirto Smith iyo siddeed haween oo kale si ay warqad ugu qoraan tifaftirayaasha WomanNews, iyagoo codsanaya in aan la daabicin jawaabta Jordan, iyagoo ku doodaya inay: “gacan ka geysanayso abuurista jawi sii kordhinaya kala qaybsanaanta u dhexaysa haweenka Yuhuudda ah iyo haweenka madow.” Nuqulka ku jira kaydka Lorde wuxuu u muuqdaa inuu yahay isla nuqulkii ay Smith ka heshay Jordan, waxaana ku qornaa qoraal gacmeed leh: “Barbara qaaliga ah, waxaan rabay inaad adiga iyo Cherríe [Moraga] idinla socodsiiyo in ay arrintani socoto. Salaan, J.J.”

Inkasta oo haweenkan ay Jordan kula raaceen in: “labada warqadood ee furan ee Di Vilde Chayes ay muujiyeen xiise siyaasadeed oo liita oo ku saabsan masiirka shacabka Falastiin,”

haddana waxay u arkayeen in Jordan oo si gaar ah Rich u magacawday oo ku dhaliishay in ay tahay: “dilid shakhsiyadeed.” Waxay ku doodeen in Jordan ay muujisay: “dareen la’aan ku wajahan Yuhuudda koox ahaan,” maadaama ay su’aal gelisay aqoonsiga Sahyuuniyadda ee Rich. Waxay sidoo kale tilmaameen in kooxda Di Vilde Chayes ay warqaddooda labaad qoreen ka hor xasuuqii Sabra iyo Shatila, inkasta oo la daabacay ka dib, sidaas darteedna aan lagu eedayn karin inaysan dan ka lahayn dhacdadaas. Waxa kale oo ay muujiyeen ka xumaansho ay ka qabaan in Jordan: “aanay si masuuliyad leh u muujin cadhadeeda ku wajahan siyaasadaha kooxda.”

Guud ahaan, jawaabtoodu waxay u muuqatay mid diiradda saaraysa canaanta qaab hadalkeeda iyo xilliga ay la beegsatay Jordan, halkii ay si dhab ah ula falgeli lahaayeen afarta bog ee dhaliisheeda. Jordan qudheedu arrintaas way tilmaantay jawaabteeda, iyadoo tidhi: “Mala-awaalkiinna ah inaan ogaa goorta la qoray bayaannada Rich iyo goorta la daabacay, iyo aaminsanaantiinna ah in arrintaasi ay tahay mid la mid ah ama ka muhiimsan waxa bayaannadaasi sheegayaan, waxay dhab ahaantii ii muujinayaan xaqiiqooyin kale oo idinku saabsan oo aan u arko kuwo yaab leh oo laga yaqyaqsado.” Jawaab adag oo ay u dirtay Lorde iyo Smith ayay Jordan ku qortay: “Ha igu summadaynina naceybka Yuhuudda. Iska daaya kibirkiinna fooshaxun oo runta ka hadla (...) Waxaan diyaar u ahay inaan idinla kulmo goor kasta iyo goob kasta, si loo arko yaa ka adag halganka ka dhanka ah sharka ‘naceybka Yuhuudda’ — kaas oo ka dhan ah Yuhuudda, Falastiiniyiinta iyo Carabta si isku mid ah — iyo yaa si dhab ah ugu heellan dhismaha isbahaysiyo siyaasadeed oo run ah oo wax ku ool ah.”

Runtii, sannadka 1982-kii oo keliya, Jordan waxay si joogto ah ugaga soo horjeedsatay dagaalka Lubnaan gabayo, maqaallo iyo khudbado dadweyne. Codkeedu si xooggan ayuu u yeedhay, halka haweenkii feminist-ka ahaa ee isku dayay inay aamusiyaan warqaddeeda furan ay ku mashquulsanaayeen cudurdaar u raadinta sababta loo tirtiray. Diiwaanka waraaqahan iyo isdhaafsiga fekradaha waxaa lagu kaydiyay kaydka Audre Lorde ee Kulliyadda Spelman, gaar ahaan faylka ay ku jiraan waraaqaha ay is dhaafsadeen iyada iyo June Jordan.

Sannadkii 1982-kii ka dib, ma jiro wax waraaqo qoran ah oo u dhexeeya Lorde iyo Jordan oo laga helay kaydka Lorde ama kaydka Jordan. Dhanka kale, Jordan iyo Adrienne Rich waxay dib u soo celiyeen saaxiibtinnimadoodii ka dib afar sano oo kala maqnaanshiyo ah, waxayna sii ahaayeen saaxiibo dhow ilaa geeridii Jordan ee sannadkii 2002-dii.

Wareysi uu Peter Erickson la yeeshay Jordan sannadkii 1994-kii, ayay kaga warrantay khilaafkoodii iyo dib-u-heshiisiintoodii Rich. Markii ay labadooduba ka qayb galayeen caways gabayo lagu taageerayay la dagaallanka nidaamkii midab-takoorka ee Koonfur Afrika, oo lagu qabtay New York sannadkii 1986-kii, Jordan waxay u tagtay Rich iyadoo ku tidhi: “Waxaan si buuxda oo aan shaki lahayn u necbahay aragtidaada ku saabsan Israa’iil, laakiin waan ku jeclahay.” Dhanka kale, waraaqihii Jordan uga iman jiray qoraayo kale sida Rich, Barbara Smith iyo Alexis De Veaux, mararka qaarkood waxa ku jirey su’aalo taxaddar leh oo ay ka mid ahayd: “Ma maqashay Audre in ay mar kale xanuunsatay?”

Si kastaba ha ahaatee, Jordan mar dambe wax waraaqo ah uma qorin Lorde. Si ka duwan xidhiidhkii ay la lahayd Rich, khilaafka Jordan iyo Lorde ma ahayn oo keliya arrin ku saabsan aragtida Lorde ee Israa’iil. Waxa kale oo uu ahaa dhaawac shakhsiyeed oo qoto dheer, oo ka dhashay haweeney madow oo kale oo ay ku kalsoonayd. Jordan waxay si jees-jees leh ugu qortay Lorde iyo Smith: “Haddaba ma intan un baa arrinka khuseeya wada-hadalka, taageerada iyo nooc kasta oo garab-istaag ahi”

Dabcan, “shakhsigu waa siyaasad” Guuldarradii Lorde ee ay ku garab istaagi wayday halganka Falastiiniyiinta iyo in ay doorbidday xidhiidhada ay la lahayd haweenka caddaanka ah waxay keentay cawaaqib xanuun badan oo ku dhacay dhaqdhaqaaqii garab-istaagga, waxay isku aragtay kaligeed, iyadoo diyaar u ah inay noqoto codka keliya ee dhaliilaha ka dhiibta goobaha dhaqanka Maraykanka ee ay Sahyuuniyiintu ku badnaayeen.

Maqaalkeeda “Nolosha Ka Dib Lubnaan” (Life After Lebanon), Jordan waxay ku sheegtay sida loogu hareereeyay loona dhibay xaflad gabayo ah oo ay joogeen: “rag caddaan ah oo waaweyn, laba ka mid ahina ay ahaayeen abwaanno Israa’iili ah.” Iyo sida saddex saaxiibadeed ka mid ahi ay ugu qasbanaadeen inay goobta ka saaraan. Jordan waxay si buuxda u fahansanayd muhiimadda taageerada bulshada marka la wajahayo hanjabaadaha dhabta ah ee Sahyuuniyiintu ku keeni karaan caafimaadka qofka, badbaadadiisa iyo mustaqbalkiisa xirfadeed marka uu si fagaare ah uga soo horjeesto.

Taageerada Lorde ma noqon lahayn oo keliya mid Jordan ka caawisa dhinac shakhsiga ah; waxay sidoo kale noqon kartay isbeddel muhiim ah — inkastoo uu yar yahay — oo ku yimaadda muuqaalka siyaasadeed ee garab-istaagga Falastiin ee Maraykanka, kaas oo aan si weyn u helin taageero dadweyne ilaa wakhtiyadan dambe. Waxaa laga yaabaa in Jordan ay dareentay rabitaan ah inay la xidhiidho Lorde ka hor geerideeda. Hase yeeshee, maadaama kaydku aanu diiwaangelin kulankooda, lama oga inay is arkeen iyo in kale. Waxaa laga yaabaa inay Lorde ku tidhi: “Waxaan si buuxda oo aan shaki lahayn u necbahay wixii sarreynta caddaanku nagu samaysay, laakiin waan ku jeclahay.” Ama laga yaabee, sida ay tilmaamayso Alexis Pauline Gumbs, in dib-u-heshiisiintoodu ay timid goor dambe.

Erayadii ugu dambeeyay ee Jordan ka qortay Lorde waxay ku jireen qoraal tacsiyeed aan la daabicin oo ay qortay sanad ka dib geeridii Lorde. Jordan waxay qiratay in inkastoo ekradaha cunsuriga ahi kala fogeeyeen, haddana iyada iyo Lorde ay mar walba u dagaallamayeen hadaf wadajir ah: “Marxalado kala duwan ayay nolosheennii kala fogaadeen, sida ay u kala fogaadeen waddooyinkii aan u doorannay halganka. Laakiin weligeen si buuxda ugamaanu go’in halgankii wadajirka ahaa ee ka dhanka ahaa nacaybka iyo dadaalkii aan ugu jirnay cidhibtirka dhammaan noocyada takoorka.”

Inkastoo kala fogaanshahaas jiray, Lorde waxay ku haysatay kaydkeeda dhammaan faahfaahinta khilaafkii kululaa ee dhex maray iyada iyo Jordan.Haddaba maxay sidaas u samaysay haddii ay gabi ahaanba ka tanaasushay saaxiibtinnimadoodii?

Qoraagu wuxuu aaminsan yahay in Lorde ay weli si dareen ahaan ah ugu sii socotay waddada Jordan, xitaa ka dib markii ay dariiqyadoodu kala leexdeen. Jordan waxay ku tidhi gabaygeeda “Hal-ku-dhegga Intifaadada: Gabayga Lambarka 8 ee b.b.L”: “Waxaan isu hibaynayaa xoqoshada iyo khilaafka... iyo hawsha samaynta luulka.” Tuducyadan waxaa loo akhrisan karaa sidii manhaj ruuxi ah ama (mantra), oo qeexaya doorkii Jordan ku lahayd ku cadaadinta bulshada ay ka tirsanayd inay ogaadaan silica shacabka Falastiin isla markaana ay qaataan masuuliyadda ku waajiban.

Waxaa xitaa suuragal ah in laga soo saaro gunaanad ah in isbeddelkii dambe ee Adrienne Rich ee ku wajahanaa ka soo horjeedka Sahyuuniyadda — iyo laga yaabee xitaa mowqifka Lorde — uu qayb ahaan ka dhashay “xoqashada” iyo cadaadiska ay abuurtay go’naanshaha adag ee Jordan, iyo diyaar garowgeedii ay saaxiibtinnimada iyo fursadaha ugu huraysay la dagaallanka awoodda lobby-ga Sahyuuniyadda.

Feminism-ka madow ee Jordan wuxuu ku salaysnaa diidmada mudnaanta madhan ee ka dhalata ku noolaanshiyaha waxa ay ugu yeedhay “guriga weyn”, iyada oo ula jeedda Maraykanka sida qaab-dhismeed boqortooyo iyo gumeysi ku dhisan. Waxay aaminsanayd in dadka madow ay haystaan fursad gaar ah oo ay ku daraan: “milix ama sunta arsenic-ka maraqa.” Si kale haddii loo dhigo, waxay awood u leeyihiin inay taageeraan nidaamka ama ay carqaladeeyaan.

Halgannada Jordan waxay ahaayeen kuwo loogu talagalay inay noqdaan — runtiina ahaayeen — kuwo kiciya oo dhaqaajiya dadka kale, iyadoo isku dayaysay inay ku dhiirrigeliso walaalaheeda dumarka ah (sistren) inay adeegsadaan goobaha ay joogaan si ay u hakad geliyaan mashiinka dagaalka Maraykanka.

Jordan waxay ahayd mufakkirad caalami ah oo si qoto dheer u fahamsanayd garab-istaagga. Gabayadeeda iyo maqaalladeedu waxay u shaqaynayeen sidii iftiin baadha oo marba meel u jeeda, isaga oo dhex mushaaxaya Koonfur Afrika, Nicaragua, Kuuba, Hawaii iyo Ciraaq, si uu u taageero dhaqdhaqaaqyada xoraynta iyo xaqa aayo-ka-tashiga. Falastiin si dabiici ah ayay ugu dhex milantay aragtideeda ballaadhan ee ka soo horjeedda imbiryaaliyadda.

Se gabayada sida: “U Socodka Guriga”, “Raalli-gelin ku Socota Dhammaan Dadka Lubnaan”, “Hal-ku-dhegga Intifaadada” iyo maqaallada sida: “Nolosha Ka Dib Lubnaan” iyo “Goobjooge ku Sugnaa Lubnaan” waxay matalaan safar dheer oo labaatan sano qaatay oo ay ugu heellanayd halgannada ka soo horjeeda imbiryaaliyadda ee Galbeedka Aasiya iyo Bariga Dhexe. Shaqooyinkani waa kuwo heer sare ah sababtoo ah waxay awood u yeesheen inay dareenka ceebta u beddelaan ficil siyaasadeed. Waxay ka gudubtay ceebta ka dhalata la-shaqaynta nidaamka iyadoo ah muwaadin Maraykan ah oo canshuur bixisa, una gudubtay masuuliyadda ah inay ka mid noqoto: “kuwa naga mid ah ee aan dhiman.”

Gabayadeeda iyo maqaalladeeda dambe, Jordan waligeed kama joogsan halganka ka dhanka ah gumeysiga Falastiin, iyo sidoo kale la dagaallanka naceybka Muslimiinta iyo Carabta ee ka jiray Maraykanka iyo Israa’iil. Ka dib dhacdooyinkii 11 Sebtembar, Jordan waxay ku jirtay marxaladihii ugu dambeeyay ee dagaalkeeda kansarka. Si kastaba ha ahaatee, taasi kamay joojin inay cambaarayso cunsuriyadda iyo Islaam naceybka quudinayay siyaasadda loogu magac daray “Dagaalka Argagixisada.” Mar ay saaxiibadeeda gabyaaga Lubnaaniyadda ah ee Etel Adnan ayaa si kaftan murugo leh ugu qortay: “Waligood kuuma cafin doonaan inaad aamintay inay Carabtu yihiin bini’aadam.”

Waxa garab-istaagga Jordan ka dhigaya mid dhiirrigelin leh oo ka gudba xuduudaha aminta ayaa ah inaanay diiradda saarin oo keliya rabshadaha lagu hayo Falastiiniyiinta, se waxay si qoto dheer u dhiirrigeliyay iska-caabbinta Falastiiniyiinta laftooda. Tani waxay ahayd mowqif aad u mayal adag sannadkii 1982-kii. Sida Amy Kaplan ku doodayso, inkastoo dareenka loo qaaday dhibbanayaasha Falastiiniyiinta uu kordhay xilligaas: “Warbaahinta Maraykanku si degdeg ah ayay uga wareegtay silica Falastiiniyiinta una wareegtay xanuunka Israa’iiliyiinta.”

Dhanka kale, Sahyuuniyiinta Maraykanku waxay bilaabeen inay dagaalka dib ugu fasiraan sidii khalad ku dhacay, waxa ay ugu yeedheen: “mashruuca sharafta leh ee Dawladda Israa’iil.” Xitaa maanta, mowqifyada siyaasadeed ee bartamaha dhigaya “nolosha iyo bini’aadannimada Falastiiniga”, halkii ay xoogga saari lahaayeen nadiifinta damiirka Yuhuudda, weli waa kuwo muran iyo kala qaybsanaan dhalinaya. Doodaha kulul ee ku saabsan ereyada sida:“Intifaado” “Laga bilaabo webiga ilaa badda” ayaa muujiyay xadka uu gaadhsiisan yahay dareenka dadweynaha ee loo hayo Falastiiniyiinta. Dad badan waxay diyaar u yihiin inay u naxariistaan Falastiiniyiinta marka loo sawiro dhibbanayaal aan awood lahayn, laakiin way ka labalabeeyaan marka loo aqoonsado shacab leh qaddiyad qaran iyo dalabyo siyaasadeed. Jordan si cad ayay u diidday qaabkan, taas waxaa lagu arkay sida ay ereyga “Intifaado” ugu adeegsatay gabayo iyo maqaallo badan.

Gabayga “Hal-ku-dhegga Intifaadada” waxaa loo qoray sidii gabay jacayl oo xooggan, xarfo waaweynna lagu qoray. Bilowgiisa caanka ah wuxuu leeyahay: “Waxaan ku idhi waan ku jeclahay, isla jeerkaana raba, xasuuqa dhammaadkiisa.” se gabaygu kuma koobna laba qof oo is jecel. Waxa uu shacabka Falastiin iyo iska-caabbintooda ku mataalayaa meel laga bilaabo dib-uga-fekerka jacaylka, waddanka, iyo dhammaan qaababka nolosha ee bulsho caalami ah oo dulman.

Waxaa mudan in la xuso in awoodaha geysta xasuuqa Falastiin iyo Lubnaan ay yihiin isla awoodihii dhaawacay “jacaylkii wadajirka ahaa” ee u dhexeeyay Jordan iyo saaxiibbadeedii haweenka madow ee Maraykanka. Qoraallada gabayga ah ee Jordan waxay isku dayayaan inay akhristaha xusuusiyaan macnaha dhabta ah ee Intifaado, oo Carabi ahaan lagu micnayn karo iska ruxidda ama iska tuurista wax. Sidaas darteed waxay ina waydiinaysaa: Maxay tahay waxa ay tahay inaan iska ruxno si jacaylku u helo meel uu ku kobco?

Qoraallada gacanta ee Jordan, maqaalkeedii 1990-kii “Intifaado, Maraykanka”, ereyga Intifaado wuxuu ku soo noqnoqdaa sidii duco ama laxan hees aan weli la curin. Markii ay Jordan booqatay Lubnaan sannadkii 1996-kii, waxaa si cad loo arkay sida ay uga go’nayd Intifaadada oo ay u fahantay dhaqan nololeed.

Safarkaas gudahiisa, waxay sawirro badan ka qaaday xeryaha qaxootiga ee Sabra iyo Shatila — goobihii ay ka dhaceen xasuuqyadii ay ka cadhootay 14 sano ka hor. Sawirradeeda iyo qoraalladeedu waxay diiradda saareen calaamadaha nolosha ee si madax-adayg ah ugu soo laabanaya burburka: xadhiga dharka lagu wadho oo ku giijisan inta u dhexeysa dhismayaal la duqeeyay, Wiil dhalinyaro ah oo ku dhuumanaya jaranjarooyin rasaastu daloolisay, Iyo haween ubax beeraya.

Sida Lorde, Jordan sidoo kale waxay joogtay dhex badhtamaha burburka. Se joogitaankeedu wuxuu ahaa mid muuqda oo la taaban karo: Cagaheeda oo ku jira kabaheeda ciyaaraha, Gacmaheeda oo kamarad haya, Iyo buuggeedii huruudda ahaa oo si daacadnimo leh u diiwaangelinayay magacyada shuhadada iyo sheekooyinka badbaadayaasha. Kumaysan qancin inay meel fog kaga baroorato geerida Falastiiniyiinta. Waxay rabtay inay fadhiisato gudaha “qolka fadhiga” ee ay dadku ka sameysteen burburka dushiisa. Waxay qortay: “Waxaan arkay haweeney beeraysa geed yar oo yasmiin ah, laga yaabee inay la dagaallamayso cidladan iyo murugada hawada ku jirta... waxaana laga yaabaa in maalin uu ubaxo.”

Qaabka garab-istaagga Jordan wuxuu la mid yahay koritaanka gaabiska ah ee geedkan yasmiinta ah ee go’doonsan. Waa qaab ka gudba keliya dalabka joojinta xasuuqa. Haddii Jordan ay aaminsanayd in: “Qaddiyadda shacabka Falastiin ay tahay qaddiyadda qiimaha nolosha aadamaha,” markaa waxay sidoo kale ina baraysaa sida aynu — qalbiyadeenna, maskaxdeenna iyo dhammaan jiritaankeenna — ugu socon karno dhanka nolosha.

Qormadan waxa laga soo turjumay halkan