Sooyaalka Aragtida Dadweyne: Xanshaashaqii Sheekobaraleyda ilaa Algorisamyada Kombiyuuterka

Aragtida dadweynuhu waligeed may ahayn codad kala firidhsan oo suuqyada laga maqlo ama sawaxan ku meel gaadh ah oo fagaarayaasha ka dhaca. Waxay ahayd awoodda qarsoon ee hoosta ka dhaqaajisa taariikhda, taas oo boqortooyooyin dhista ama dumisa, sharciyadna siisa ilaahyo, boqorro iyo kacdoonno ama ka qaadda. Tan iyo xilligii ilaahyadii Baabiloon u jabeen gadoodka dadka, ilaa wakhtigan algorithm-ku dib u qaabaynayaan miyirkeenna, aragtida dadweynuhu waxay ahayd tamarta ugu daahsoon uguna saamaynta badan nolosha bulshooyinka aadamaha; ma aha xaqiiqo biyo-kama-dhibcaan ah, mana aha been buuxda, waa isku-darka adag ee cabsida, rabitaanka, sawirrada maskaxeed, wararka xanta ah iyo riyo wadaagta bulshada ka dhigta inay u fekerto sidii hal noole. Sidaas darteed ayay faylasuufyadu ka dayriyeen, siyaasiyiintuna adeegsadeen, halka diimaha, khuraafaadka, wargeysyada, shaneemada iyo baraha bulshadu ay isku dayeen inay xakameeyaan oo hagaan.

Socrates waxaa lagu dilay magaca aragtida dadweynaha, Roomana waxay ku maamushay boqortooyadeeda, kacdoonnadana magaceeda ayaa lagu huriyay. Maantana waxay isu beddeshay baqaash xogteeda lagu iibiyo suuqyada. Sidaas darteed, daraasaddeedu ma aha oo keliya baadhitaan ku saabsan fekrad siyaasadeed, balse waa isku day lagu fahmayo sida miyirka aadanuhu u samaysmo, iyo sida erey, sawir, xan ama fekrad ay ugu beddeli karaan awood wax ka beddesha masiirka dunida.

Sami Hawat wuxuu ku heesay: “Waxaan ka nimid aragtida dadweynaha, codka kuwa aan cod lahayn!” Heestu waxay nagu dhiirrigelinaysaa inaan isweydiinno: goorma ayay dhalatay aragtida dadweynuhu? Maxaa aamusiiyay? Ma beri bay cod dheer lahayd? Maxaa loogu loollamaa? Maxaa dhacaya marka dadweynuhu qaataan hal aragti, sida uu Gustave Le Bon ku waydiiyay buuggiisa “Saykoolajiyadda Dadweynaha”? Muxuuse Umberto Eco u quudhsaday xilliga internetka, isaga oo leh: “waxay xaqa hadalka siisay dad badan oo doqomo ah, kuwaas oo markii hore ka hadli jiray oo keliya baararka kadib markay koob khamri ah cabbaan, iyaga oo aan waxyeello u geysan bulshadana, isla markiibana la aamusiin jiray. Hadda se waxay xaq u leeyihiin inay hadlaan sida qof haysta Abaalmarinta Nobel. Waa duullaankii doqomada.”

Abwaanka Durayd ibn al-Simmah wuxuu yidhi:

“Waxaan u dhiibtay taladaydii meel la dhaho Mun‘araj al-Liwa,

Hase yeeshee ma ay garan jidka toosan ilaa waaberigii xigay.

Markii ay I caasiyeen, aniguna waan ka mid ahaa iyaga, inkasta oo aan arkayay

Baadidooda iyo inaanan aniguba dhaamin.

Miyaanan ahayn qof ka tirsan qabiilka Ghaziyya? Haddii ay baadaan waan la baadaa,

Haddii ay toosaanna waan la toosaa.”

Aragti xeel dheer ayuu Durayd kaga hormaray wixii Freud ka falanqeeyay waayahayaga ku aaddan xaaladda gaarka ah ee ku dhacda qofka marka uu ku biiro koox dad ah, markaas ayuu yeeshaa sifooyin uusan hore u lahayn ama uu lahaa balse uusan baraarug ku ahayn. Isbeddelkan wuxuu ka dhashaa ruuxda kooxda, dadweynaha ama aragtida guud oo ku dhex milanta qofka, taasoo ka qaadda shakhsiyaddiisii gaarka ahayd, kana dhigta unug keliya oo ka tirsan jidhka dadweynaha. Xitaa faylasuufka José Ortega y Gasset, buuggiisa “Kacdoonka Dadweynaha”, wuxuu u arkay in awoodda aragti wadareeku ay saamayn karto xitaa dadka ugu caqliga iyo miyir-qabka badan.

Le Bon wuxuu sheegay in dadweynuhu ay ku dhaqmaan aragti wadareed, qofka aragtidaa hogaamiyaana uu gacanta ku hayo awoodda. Wuxuu yidhi: “Sifada ugu weyn ee dadweynuhu waa in xubnahoodu ku milmaan ruux dareen wadaag ah oo baabi’isa kala duwanaanshaha shakhsiga ah, hoosna u dhigta awoodaha garashada.” Markuu abaaray, wuxuu sharraxay sida loo hoggaamiyo iyaga iyadoo la adeegsanayo kicin, dacaayad iyo hoggaamiye soo jiidasho leh. Sidaas darteed ayuu kala saaray laba hab feker: mid ku dhisan fekrad caqliyeed iyo mid ku dhisan sarbeeb iyo sawirro dareen kiciya. Dadweynuhuna waxay uga jawaabaan sarbeebaha iyo sawirradaas. Sidaa awgeed hoggaamiyaha siyaasadeed wuu seegaa marka uu kula hadlo xaqiiqooyin caqliyeed; waa inuu la hadlaa dareenkooda iyo caadifaddooda isagoo adeegsanaya hadallo xamaasad leh oo aan mar walba caqli ku dhisnayn. Bulshada aqoonyahannada ahi way mari wayday aragtiyaha Le Bon, balse Benito Mussolini iyo Adolf Hitler waxay ka mid ahaayeen akhristayaashiisa, waxayna ku adeegsadeen falanqayntiisa Saykoolajiyadda dadweynaha.

Markii uu dhacay Dagaalkii Labaad ee Adduunka, su’aasha ku saabsan ifafaalaha dadweynaha iyo aragti wadareeku waxay noqdeen kuwo aad la isku waydiiyo. Mid ka mid ah aasaasayaashii Dugsiga Frankfurt, Jarmalka Max Horkheimer, wuxuu ka hadlay aragtiyaha Le Bon isagoo sheegay inay si la yaab leh u rumoobeen, xitaa gudaha ilbaxnimada teknoolajiyada casriga ah ee aan filaynay inay yeelan doonto dadweyne ka diyaarsan. Jawaabta Horkheimer waxay ka dhalatay jahawareerkii ku dhacay mufakiriin badan oo la yaabay siday Hitler ugu suurtagashay inuu sidaas waalida u eg ugu abaabulo shacabka Jarmalka ee aqoonta lahaa. Sidaas darteed, aragtida dadweynuhu waa awood qaydhin ah; qofkii maamula waxaa loo gudbiyaa awoodaha, laga bilaabo ilaahyada ilaa dadka!

Ka hor inta aynaan ku dhex dhicin badweynta aragtida dadweynaha, waa in aynu baranno taariikhda ereygan iyo sida loo adeegsan jiray. Faylasuufka Michel de Montaigne (1588) ayaa loo tixgeliyaa qofkii ugu horreeyay ee ka hadlay fekradda aragtida dadweynaha buuggiisa “Maqaallada”. Wuxuu ula jeeday xukunnada anshaxa iyo heerarka ay bulshadu aqbasho kana dalbato dadka inay raacaan. Isla jihadaas ayuu faylasuufka John Locke, maqaalka “Qormo ku Saabsan Fahamka Aadanaha”, kaga hadlay sharciga ra’yu caamka iyo sumcadda, isaga oo u arkay awood anshaxeed dadka xukunta, garab socotana sharciyadda rabbaaniga ah iyo kuwa madaniga ah. Fekradda aragtida dadweynuhu may helin culayskeeda siyaasadeed, dhaqaale iyo bulsho ilaa Jean-Jacques Rousseau uu ku soo bandhigay sheekadiisa “Julie ama Héloïse Cusub” (1761), kadibna buuggiisa “Heshiiska Bulshada”, halkaas oo uu ku curiyay ereyga “Aragtida Dadweynaha” (L’opinion publique), isaga oo u arkay damiirka qarsoon ee wadajirka ah ee ilaalinaya isku duubnida dawlad iyo sharci.

Dhanka kale, wasiirkii maaliyadda Faransiiska Jacques Necker, ka hor Kacaankii Faransiiska, wuxuu ereyga ka soo saaray dunida fekradaha una wareejiyay waaqaca, isaga oo ku tilmaamay kalsoonida deyn-bixiyeyaasha, suuqa iyo jawiga nafsadeed ee bulshada. Xilligaas deynta guud waxay ahayd wadnaha dhaqaalaha, kalsooniduna waxay ahayd lama huraan. Xitaa qofkii shaki geliya deynta guud waa la xidhayay, sida ay sheegtay cilmi-baadhe Lee Claire La Berge buuggeeda “Marx for Cats”. Necker wuxuu caddeeyay in aragtida dadweynuhu noqotay awood qarsoon oo xaddidaysa awoodda khasnadda iyo xitaa boqorka laftiisa. Hase yeeshee aragtida dadweynuhu waxay ka horreysay dhalashada ereyga uu adeegsaday Rousseau iyo Necker, waayo xilli bini’aadamnimo ma jirin oo aanay saamaynteedu ka muuqan.

Pheme iyo Ossa

Marka la eego fekradda aragtida dadweynaha ee ku aadan khuraafaadka, waxaa ay si weyn ula jaanqaadaysaa fahamkeeda maanta, sida uu Walter Lippmann ku sharraxay buuggiisa “Public Opinion” (1922). Wuxuu ku qeexay inay tahay sawirrada maskaxeed ee dadku ka sameeyaan adduunka dibadda, naftooda, baahiyahooda iyo xidhiidhkooda. Wuxuu caddeeyay in sawirradani aysan mar walba si sax ah u metelin xaqiiqada, balse ay saameeyaan habka warbaahintu u soo bandhigto. Waagii hore ma jirin warbaahin, dastuurro, heshiis bulsho ama fekrad cad oo aragtida dadweynaha ah. Se yaa sidaas yidhi? Khuraafaadku wuxuu metelayay dhammaan qalabkaas! Wuxuu qaabayn jiray miyirka bulshada isaga oo adeegsanaya fekradda tabuuga, wuxuuna sharciyad siin jiray taliska isaga oo boqorka ka dhigaya wakiilka ilaaha. Dhibaatooyinka iyo dagaalladana wuxuu u fasiri jiray sababaha keena. Khuraafaadku inta uu sameeyo aragtida dadweynaha, ayay iyaduna khuraafaadka samaysaa.

Gilgamesh wuxuu ahaa kali-talis iyo boqor dulmi badan, taas oo dhalisay gadood guud oo shacabka dhexdeeda ah. malxamadda Baabiloon ayaa si cad u sheegay dulmigiisa; gabadh bikro ah kama tagi jirin isagoo aan xoog ku qaadan. Sidaas darteed dadkii Uruk afkay gacanta gasheen, ilaa ay ilaahyadu maqleen cabashadooda, markaas ayay amreen in la abuuro Enkidu si uu u noqdo dhigma. Gilgamesh ayaa beddelay, uguna rogay qofkii dambe ee la yaqaanay. Sidaas ayay cadaadiska aragtida dadweynuhu u beddeleen mowqifkii ilaahyada Gilgamesh, inkasta oo uu ahaa saddex meelood laba meel ilaah.

Xiisaha aragtida dadweynuhu kuma eeka dadka oo keliya, xitaa golayaasha ilaahyada ayuu gaadhay. Iskahorimaadkii nidaamka iyo fowdada ee malxamaddii Baabiloon, Marduk wuxuu doonayay inuu helo isku raaca dhammaan ilaahyada si uu u noqdo hogaamiyaha ciidanka la dagaallamaya Tiamat; ilaahadda fowdada. Sidee ayuu ku helay taageeradaas? Wakhtigaas hadalka iyo qoraalku waxay bilaabeen inay xukumaan aqoonta. Ilaahnimadu ma ahayn mar dambe dhaqaajinta buuraha ama soo dejinta roobka, balse waxay ahayd awoodda ereyga abuurka leh. Sidaa darteed ilaahyadu waxay tijaabiyeen Marduk, iyaga oo ku amray inuu walax erey ku baabi’iyo, kadibna erey ku soo celiyo. Dhar ayay dhulka dhigeen, Marduk hortiisa, waxayna ku dhaheen baabii. Wuu baabi’iyey. Markaas ayay ku dhaheen soo celi. Wuu soo celiyay.

Marduk wuxuu noqday madaxa ilaahyada Baabiloon, xitaa wuxuu ka sarre maray ilaahyo kale oo weli gacmahooda ku shaqaynayay. Ustuuradan ayay Baabiliyiintii ku muujinayeen inay kaga horumareen dadyowga kale, maadaama ay yihiin dadka leh “ereyga wax abuura”. Dhinaca kale, Yahweh, Ilaaha Yuhuudda, wuxuu ka noqday go’aankiisii ahaa inuu dabar gooyo reer binu Israa’iil markii ay amarradiisa jebiyeen, kadib markii Nabi Muuse ku canaantay in sumcaddiisa iyo awaamiirtiisu ku dhaawacmi doonaan shucuubta kale. Sidee buu noqon karaa ilaah dadkiisa dilaya? Saddexdan tusaale waxay muujinayaan muhiimadda iyo awoodda aragtida dadweynaha, ha noqoto helitaankeeda ama u hoggaansanaanteeda. Warbaahinta casriga ah, gaar ahaan baraha bulshada, waxay door weyn ku leeyihiin hagidda aragtida dadweynaha. Waxay u muuqataa in ilbaxnimadii Giriigga iyo Roomaanku ay lahaayeen “Facebook” iyo “X” iyaga u gaar ah, ilaa ay xitaa ilaah ka dhigeen!

Ilaahadda Pheme (ama Ossa) ee Giriigga iyo Fama ee Roomaanku waxay ahaayeen astaan dhab ah oo matasha xanta faafta, sumcadda iyo magac-wanaagga ama magac-xumada. Xan, sumcad iyo magacuna waa qaybaha ugu muhiimsan ee dhismaha aragtida dadweynaha. Pheme waxay ku dhalatay ilaahad nacdalan oo la caydhiyey, balse waxay lahayd awood aysan lahayn ilaahyada waaweyn: awoodda ay ku dhex gasho maskaxaha dadweynaha. Sidaa darteed way u baahnaayeen. Wararka oo keliya may gudbin jirin, balse way sii buunbuunin jirtay, iyadoo xan u dhexaysa laba qof ka dhigaysa aragti guud. Abwaanka Virgil wuxuu ku tilmaamay Fama, inay tahay bahal baalal leh oo weyn, baal kasta hoostiisana ay ku yaallaan il wax aragta, dhego wax maqla iyo carrab hadla. Ma kala soocdo runta iyo beenta. Marar badan se waxaa loo sawiri jiray haweeney qurux badan oo afuufaysa buun naxaas ah. Xagga Ovid uu ka yidhi:

“Gurigeedu wuxuu ku yaal bartamaha adduunka, halka ay ku kulmaan xuduudaha koonka. Wuxuu gebi ahaan ka samaysan yahay naxaas dhawaaq badan, codkuna halkaas ayuu ku soo noqnoqdaa oo ku sii xoogaystaa. Albaabadiisu mar walba way furan yihiin. Codkaasi ma aha qaylo ama aamusni, se waa gurxan u eg hirarka badda. Gurigan waxaa dega warar been ah, khaladaad iska dhacay, farxad aan jirin, argagax kedis ah iyo fitno joogto ah.”

Marka la eego waxa Virgil iyo Ovid sheegeen, waxaa muuqda aaladaha lagu dhiso aragtida dadweynaha illaa maanta. Ossa waxay ahayd wasaaradda warfaafinta ee Zeus. Homer wuxuu ku xusay Iliad, isagoo sheegay in marka Zeus doonayo inuu faafiyo aragti guud, uu u diro si ay dhegaha ugu rido, una huriso gadood ama xamaasad. Markii hoggaamiyeyaasha ciidanka ee Iliad ay rabaan inay hagaan aragtida militariga, Ossa waxay dhex martaa safafka sida olol quduus ah, iyadoo dhegaha askarta ku hashaashaqaysa si ay u abuurto saykoolajiyadda dadweynaha ee Le Bon ka hadlay. Boqorradii Roomaankuna waxay sheegan jireen in Fama ay faafisay war guul been ah ama khiyaano xulafo si loo diyaariyo aragtida guud ka hor go’aannada waaweyn. Markii xan ama aragti guud loo nisbeeyo Fama, waxay isu beddeshaa qaddar rabbaani ah oo aan laga hortegi karin, mas’uuliyaddana way ka qaaddaa taliyayaasha. Aragtida dadweynuha ee khuraafaadku ma aha fekrad casri ah oo lagu dabaqay waayihii hore; waa tiirka saykoolajiyadda khuraafaadka lagu dhisay. Khuraafaadku wuxuu ka dhashaa bulshada, kadibna dib ayuu u qaabeeyaa bulshadaas. Haddii jilayaasha khuraafaadka, xitaa kuwa ilaahyada ah, ay isku dayaan inay jebiyaan sharcigan, sheekada khuraafaadku inta badan way ciqaabtaa, sidii iyadoo codka shacabku yahay codka ilaaha.

Sunta Aragtida Dadweynaha

Kadib markii aan aragnay saamaynta aragtida dadweynaha ee khuraafaadka, waxaan u gudbaynaa fagaarayaasha Athens halkaas oo falsafaddu ku dhalatay. Halkaas waxaan ku arki doonaa loollan qadhaadh oo u dhexeeya falsafadda iyo aragtida dadweynaha; ama u dhexeeya aqoonta (Episteme) oo ah runta iyo cilmiga, iyo ra’yiga (Doxa) oo ah mala-awaal iyo qiyaas. Khilaafkani wuxuu dib ugu laabanayaa Parmenides, kaas oo gabaygiisa “Dabeecadda” ku sharraxay in adduunku u kala qaybsan yahay laba jid: jidka runta iyo caqliga oo ah mid keliya, sugan oo aan isbeddelin, iyo jidka mala-awaalka oo ah jidka dareennada, doonista iyo aragtida, kaas oo mar walba is beddela. Marka loo eego Parmenides, aqoonta dadweynuhu waxay ka timaaddaa dareenkooda iyo rabitaankooda, sidaas darteedna runta ayaa isu beddesha wax is rogrogta, halka dhab ahaantii ay tahay mid sugan. Dadkii ugu horreeyay ee qaata fekradda Doxa waxay ahaayeen Sofistiyiintii sida Protagoras iyo Gorgias. Protagoras wuxuu yidhi: “Bani’aadamku waa halbeegga wax walba.”

Sofistiyiintu waxay adeegsadeen hadal-yaqaanimo iyo aftahannimada si ay u hagaan aragtida dadweynaha. Runtii dan kama gelin inay jirto xaqiiqo ama dhalanteed, maxaa yeelay awooddooda qancintu waxay u saamaxday inay ku ciyaaraan xaqiiqooyinka iyo mala-awaalka sida abwaannada. Socrates, oo isku tilmaamay “umulisada fikradaha” isagoo ka duulaya shaqadii hooyadiis oo ahayd umuliso carruurta dhalisa, wuxuu doonayay inuu doonista nafta ku wajaho runta. Hase yeeshee ugu dambayntii wuxuu wajahay aragtidii dadweynaha ee Athens.

Dadkii ku dacweeyay Socrates maxkamadda waxay ahaayeen saddex qof oo matalayay aragtida aqlabiyadda Athens: Meletus oo ahaa gabayaa, Anytus oo ahaa dimuqraadi, iyo Lycon oo ahaa aftahan. Dadkii dhegaysanayay maxkamaddana waxay ahaayeen shaqaale iyo askar hawlgab ah oo qaadan jiray saddex obols—lacag Giriig ah—si ay uga qaybgalaan fadhiyada maxkamadda Socrates. Dimuqraadiyaddu waxay xukuntay Socrates, kaas oo is barbardhigay dukhsi kiciya faras weyn oo caajis ah. Faraskaas wuxuu uga jeeday magaalada Athens oo ku dheggan fekrado duugawday. Socrates wuxuu falanqeeyay sababaha loo dacweeyay isaga, isagoo sheegay in dadka Athens aysan rabin inay wajahaan xaqiiqda garasho la’aantooda.

Si kastaba ha ahaatee, aragtida dadweynuhu waxay dishay Socrates. Waxaa laga yaabaa sababtan awgeed in Plato uu u necbaa aragtida dadweynaha, abwaannada, dimuqraadiyiinta iyo aftahannada. Sidaas darteed, aragtida aqlabiyaddu waxay u ahayd ardaygii Socrates wax la mid ah bahal weyn. Plato wuxuu Sofistiyiinta iyo aftahannada ku tilmaamay “tababarayaasha bahallada”. Markay daraaseeyeen dabeecadaha dadweynaha, waxay awood u yeesheen inay bahalkan hoggaamiyaan si ay danahooda u gaadhaan. Hadalkani wuxuu ina xusuusinayaa waxa Le Bon ka sheegay habka lagu xukumo aragtida dadweynaha.

Sofistiyiinta iyo siyaasiyiinta Athens ma aysan barin dadweynaha wax aan ahayn waxa ay rabaan inay maqlaan, balse waxay u soo bandhigi jireen qaab u sahlaya inay bahalkan maamulaan. Plato wuu diiday mabda’a aragtida dadweynaha, sidaas darteed jamhuuriyaddiisii qummanayd wuxuu madax uga dhigay faylasuuf kaligii taliye ah. Plato wuxuu ogaa in dadweynuhu aysan fahmi karin runta iyadoo qaawan, sidaas darteed wuxuu doonayay inuu qaabeeyo aragtida dadweynaha isagoo adeegsanaya waxa uu ugu yeedhay “beenta sharafta leh”. Wuxuu sheegay in ilaahyadu dadka u kala qaybiyeen saddex dabaqadood: Dabaqadda dahabka oo ah faylasuufyada iyo xikmadleyda. Dabaqadda silfarka oo ah askarta iyo ilaalada. Dabaqadda naxaasta oo ah shaqaalaha iyo farsamayaqaannada. Sidan ayuu Plato ku ilaalinayay jamhuuriyaddiisa, isagoo qof kasta ku qancinaya booskiisa bulsho si aanu uga fekerin inuu ka gudbo. Sidaas ayuu ugu ekaa qof xakamaynaya faraska aragtida dadweynaha.

Plato kadib waxaa yimid Aristotle, oo caan ku ahaa mabda’a dhexdhexaadnimada ee u dhexeeya laba xagjirnimo. Wuxuu yareeyay xagjirnimadii macallinkiisii isaga oo sameeyay dib-u-heshiisiin u dhexeysa falsafadda iyo aragtida dadweynaha, kuna salaynaya fekradda Endoxa ama “aragtida la mahadiyo”. Aristotle kuma tuurin ra’yu caamka qashinka, wuxuu u kala saaray Doxa iyo Endoxa. Wuxuu sheegay in Endoxa ay yihiin fekradaha ay aqbalaan aqlabiyadda iyo sidoo kale dadka xikmadda leh, wuxuuna u arkay inay yihiin saldhigga laga bilaabo raadinta runta iyo akhlaaqda. Buuggiisa “Siyaasadda”, wuxuu ku dooday in haddii dadka si gooni-gooni ah loo eego laga yaabo inaysan lahayn xikmad badan, balse marka ay isu yimaadaan ay noqdaan sidii hal qof oo leh gacmo, lugo iyo dareemo badan. Sidaas darteed aragtida dadweynahu waxay gashaa siyaasadda iyo farshaxanka, tusaale ahaan, mararka qaarkood way ka saxnaan kartaa aragtida hal qof xitaa haddii uu yahay hal-abuur weyn, sababtoo ah wadajirku wuxuu buuxiyaa meelaha ay shakhsiyaadku ka liitaan.

Kadib Giriigii waxaa yimid Roomaankii, kuwaas oo aragtida dadweynaha u beddelay hay’ad sharciyeed, kaabayaal bulsho iyo aalad dagaal siyaasadeed. Iyaga ayaa khilaafkii u dhexeeyay falsafadda iyo aragtida dadweynaha ka soo dejiyay dunida dhabta ah, kana dhigay aalad awood weyn oo dawladuhu ku maamulaan ama ku burburiyaan. Rooma waxaa ku dhashay ereyga “Codka Shacabka” (Vox Populi). Ereygan ma ahayn sarbeeb keliya, balse wuxuu ahaa awood dhab ah oo taliyuhu ku khasbanaa inuu barto sida loo xakameeyo, haddii kale way liqi lahayd. Awooddan aragtida dadweynaha waxay ka muuqatay roodhida iyo Colosseum-ka (goobaha ciyaaraha iyo legdinta), halkaas oo aragtida dadweynaha lagu jilayay. Boqorradu maysan bixin ciyaaraha iyo roodhida si ay dadweynaha u maaweeliyaan oo keliya, balse waxay u adeegsan jireen inay ogaadaan jihada aragtida guud iyo sida loo maamulo.

Fahamka awoodda aragtida dadweynaha ayaa ku riixay boqor Julius Caesar inuu hindiso waxa maanta loo yaqaan wargeyska rasmiga ah, isaga oo sameeyay waxa loo yaqaan “Acta Diurna” (Dhacdooyinka Maalinlaha ah). Kuwani waxay ahaayeen boodhadh dhagax ama alwaax ka samaysan oo lagu qori jiray wararka laguna dhejin jiray fagaarayaasha, kadibna nuqullo laga sameyn jiray loona diri jiray dhammaan gobollada boqortooyada, laga bilaabo Biritan ilaa dhulka Shaam. Tani waxay abuurtay aragti dadweyne oo mideysan gudaha Boqortooyada Roomaanka. Boodhadhkani wararka si dhexdhexaad ah umay gudbin jirin. Caesar wuxuu ku qori jiray guulihiisa ciidan iyo awaamiirtiisa, isla markaasna wuxuu dhaawici jiray sumcadda mucaaradkiisa. Sidaas ayuu Caesar ku hantiyay aragtida dadweynaha una hagay jihadii uu rabay.

Qofkii ka sii xeel dheeraa wuxuu ahaa boqor Augustus. Isagu wuxuu ahaa qofkii ugu horreeyay ee qarameeya dhaqanka, akhlaaqda iyo aragtida dadweynaha. Wuxuu lahaa wax la mid ah wasaaradda warfaafinta iyo dhaqanka oo uu maamulayay la-taliyihiisa Gaius Maecenas, kaas oo maalgelin jiray gabayaaga waagaas sida Virgil iyo Horace, kuwaas oo ammaani jiray Augustus iyo falalkiisa. Xitaa markii Virgil qoray “Aeneid”, ujeeddadu waxay ahayd in Augustus loo muujiyo inuu ka soo jeedo ilaahyada.

Marka aynu daawanno ololayaasha doorashooyinka madaxtinnimada Maraykanka iyo dacaayadaha la socda, waxaynu moodnaa inay yihiin hal-abuur casri ah. Laakiin buuggii ugu horreeyay ee tilmaamaha doorashada waxaa la qoray markii aftahanka iyo faylasuufka Cicero isu sharraxay jagada qunsulka guud ee Rooma. Walaalkiis ayaa siiyay buug tilmaamo ah oo ku saabsan sida loo qanciyo dadka inay codkooda siiyaan.

Quintus wuxuu buuggaas ku qoray: “Siyaasaddu waa farshaxanka khiyaanada iyo is-bedbeddelka. Marka aad dhex socoto fagaarayaasha, hubi inay kula socdaan rag shaqadoodu tahay inay ku xusuusiyaan magacyada dadka maraya, si aad ugu yeedho magacyadooda oo aad uga dhigto kuwo dareema muhiimad. Ballan u samee qof kasta wax kasta, xitaa haddii aad ogtahay inaadan fulin karin. Dadku waxay ka jecel yihiin beenta quruxda badan ee rajo siisa marka loo eego runta naxdinta leh.” Giriiggu waxay nooga tageen aragtiyo ku saabsan aragtida dadweynaha, halka Roomaanku ay caddeeyeen in qofkii xukuma Fama—xanta, sumcadda iyo magacaba—qabta ciyaaraha Colosseum-ka, ilaaliya roodhida oo ah quudka ummadaha, isla markaana leh aftahannimo siyaasadeed iyo xirfadda qancinta, uu awood u leeyahay inuu noqdo boqor sida Augustus.

Goobta Dadweynaha

Lagama hadli karo aragtida dadweynaha macnaheeda casriga ah ka hor soo bixitaankii waxa faylasuufka Jürgen Habermas ku tilmaamay qarnigii siddeed iyo tobnaad goobta dadweynaha (Public Sphere), taas oo ah meel ama bannaan bulsho iyo siyaasadeed oo ka madax-bannaan awoodda dawladda. Qarniyadii dhexe iyo xilligii dib u curashada Yurub (Renaissance), awooddu waxay ahayd mid aan xad lahayn oo lagu muujiyo bandhig iyo haybad. Boqorka ama sayidka dhulka lahaa wuxuu awooddiisa ku muujin jiray awaamiir, xaflado, billado, astaamo iyo dhar gaar ah isagoo dadkiisa ku soo hor bandhigaya. Shacabku ma ahayn wax ka badan daawadayaal aamusan oo uun ku eegaya haybadda taliska. Boqorku wuxuu ahaa adhijirka, shacabkuna waxay ahaayeen adhiga uu sida uu doono u maamulo.

Qarnigii siddeed iyo tobnaad waxaa soo baxay dabaqad cusub oo ah burjuwaasiyadda, taas oo saldhig u noqotay dhalashada bulshada rayidka ah. Bulshadan cusub waxay ahayd meel madax-bannaan oo la isku dhaafsado dhaqaale, siyaasad iyo dhaqan, kana gooni ahayd awoodda buuxda ee ay kaniisaddu ama boqorradu ku xukumi jireen bulshada. Laakiin bulshadan sii koraysa waxay saameyn ku yeelan jireen go’aamada awoodda dhexe, sida canshuuraha, khidmadaha iyo dagaallada. Sidaa darteed waxaa soo baxay baahida loo qabo in laga doodo siyaasadaha taliska la isku dayana in lagu yeesho saamayn.

Waxaa laga yaabaa in loo maleeyo in goobta dadweynuhu ay ku dhalatay dhaqdhaqaaqyo siyaasadeed ama kacdoonno, balse dhab ahaantii waxay ku dhalatay suugaan iyo dhaqan. Horumarkii qarniga siddeed iyo tobnaad wuxuu qofka u suurtageliyay inuu yeesho qol u gaar ah. Sida Virginia Woolf mar ay sheegtay, qolkaas gaarka ahi wuxuu lagama maarmaan u yahay qofka si uu u ogaado shakhsiyaddiisa una xaqiijiyo gaar ahaanshihiisa. Qolalkaas ayuu qofkii qarnigaas joogay ku akhrin jiray sheekooyin iyo buugaag falsafadeed, kuna baran jiray dood, falanqayn iyo burburinta caqiidooyinka abaaday. Waxa uu ogaanayaa qotada shakhsiyaddiisa gaarka ah iyo danihiisa oo ka duwan kuwa awoodda talisa.

Si kastaba ha ahaatee, kicitaankan maskaxeed wuxuu u baahnaa meelo muuqda oo lagu kulmo. Meelahaas waxay ka bilowdeen makhaayadaha bunka ee Biritan, kuwaas oo isu beddelay xarrumo lagu falanqeeyo siyaasadda iyo suugaanta. Faransiiska, haweenku waxay hormuud ka noqdeen salon-yada aqoonta, iyaga oo ka dhigay hoyga fekerka iftiiminta iyo naqdiga dhaqanka. Jarmalkana waxaa ka soo baxay ururro dood iyo wada-hadal ah oo ay ku kulmaan aqoonyahanno iyo mufakiriin. Dhanka kale, saxaafaddu waxay noqotay afhayeenkii Fama. Waxaa soo baxay akhristiha maalinlaha ah ee arrimaha guud la socda, gaar ahaan markii uu faafay mashiinka daabacaadda uumiga ku shaqeeya, kaas oo suurageliyay daabacaadda wargeysyo aad u jaban oo loo yaqaanay “The Penny Press” ama “wargeysyada hal diinaar”. Xaaladdan ayaa horseeday isku dhex yaacii dabaqadaha bulshada ee Plato ka digay. Waxa hal makhaayad ku kulmayey oo ku doodayey burjuwaasiga, laan-dheeraha, ganacsadaha iyo beeroolaha. Halkaas ayeyn ka dhalatay dhimbishii Kacaankii Faransiiska ee beddeshay wejigii Yurub. Isbeddelladan dhexdeeda ayuu Rousseau ku curiyay ereyga aragtida dadweynaha, kaas oo noqday matoorkii uumiga ee xilli si degdeg ah isu beddelayay. Xaaladdani eber kamay dhalan. Inkasta oo Yurub ay gashay xilliyo mugdi ah kadib burburkii Rooma, haddana waxaa jiray ifafaalooyin iyo biligyo yaryar oo gogol xaadh u noqday wixii mar danbe dhacay.

Qarniyadii dhexe, aragtida dadweynuhu ma lahayn qaab hay’adeed sida maanta loo yaqaan. Waxay ahayd awood dabacsan oo marba u janjeedha xan, sumcad iyo is-afgarad dadweyne oo aan qornayn. Fagaarayaasha iyo suuqyadu waxay ahaayeen goobihii lagu dhalin jiray aragtida dadweynaha. Qofkii maamula meelahaasna wuxuu u hagayay ra’yu caamka halka uu doono. Waxaa jirtay odhaah caan ah oo ahayd “Codka shacabku waa codka Ilaahay” (Vox Populi Vox Dei). Odhaahdani waxay soo baxday ka hor xilligii Charlemagne, waxaana loo arkayay mid khatar leh. Mufakirka Alcuin of York ayaa uga digay boqorka inuusan dhegaysan, isagoo ku doodaya in dadka caadiga ahi mar walba u janjeedhaan waalli, islamarkaana dadka lagu hoggaamiyo waano ee aan lagu hoggaamin dhegaysiga rabitaankooda. Aragtidan ayaa bulshada u kala qaybisay laba qaybood: Dadka khaaska ah (kuwa caqliga leh). Dadweynaha caamada ah (kuwa ku dhaqma caadifaddooda iyo aftahannimada). Qaybintaasna waxay la mid ahayd tii Plato.

Si kastaba ha ahaatee, Thomas Aquinas wuxuu aaminsanaa in dhaqamada iyo caqiidooyinka dadweynaha aan la iska indho tiri karin. Marka laga eego aragtidan, Pope Urban II wuxuu si uu dadweynaha u abaabulo kala hadlay caadifadooda diineed, isagoo ku baaqay Dagaalladii Saliibiyiinta kuna dhawaaqay: “Ilaah baa sidaas doonaya” (Deus vult). Sidaas darteed wuxuu muujinayay in doonista Ilaah ay ka muuqato rabitaanka dadweynaha, dadweynahuna ay tahay inay u hoggaansamaan kuwa sheeganaya inay Ilaahay dhulka ku metelaan.

Isla habkan kicinta caadifadda diineed, oo ah laf-dhabarta aragtida dadweynaha ee caanka ah, ayaa wadaadkii Ingiriiska ee John Ball u adeegsaday Kacdoonkii Beeralayda. Wuxuu yidhi: “Markuu Aadan beer falayay, Xaawina dun tolaysay, yaa markaas ahaa sayidkii laandheeraha ahaa?” Dooddan diimeed ayuu ku kiciyay dadweynaha si ay uga horyimaadaan dabaqadaha sare iyo madaxda ah. Sidaas ayaa aragtida dadweynaha loogu maamuli jiray qarniyadii dhexe, iyadoo loogu adeegayo danaha kaniisadaha, boqorrada iyo xitaa kacdoon-wadayaasha.

Xilligii dib u curashada Yurub (Renaissance) bilaabmay, aragtida dadweynuhu waxay qaaday tallaabo hor leh oo ku wajahan fekerka caqliga ku salaysan. Niccolò Machiavelli, oo loo arko aas-aasaha fekerka siyaasadeed ee casriga ah, wuxuu buuggiisa “Amiirka” ku sheegay in hogaamiyaha aan looga baahnayn inuu noqdo qof wanaagsan, balse looga baahan yahay inuu iska dhigo mid wanaagsan, sababtoo ah dadweynuhu waxay mar walba ku sirmaan muuqaallada iyo dusha sare ee arrimaha. Wuxuu xitaa sheegay in adduunkan aysan jirin cid aan ahayn caamada. Dhankiisa, Erasmus wuxuu diiday aragtidan. Wuxuu ku dooday in aragtida dadweynaha lagu iftiimin karo caqli iyo waxbarasho. Markii la ikhtiraacay madbacadda, waxaa qarnigii siddeed iyo tobnaad soo baxay bulsho akhris badan. Mufakiriintii bani’aadamnimadu waxay bilaabeen inay ku baaqaan in aragtida dadweynaha lagu hago mabda’a karaamada aadanaha, xuquuqda madaniga iyo siyaasadeed, iyo caddaaladda canshuuraha. Mabda’yadan ayaa markii dambe noqday hal-ku-dheggii Kacaankii Faransiiska ee beddelay taariikhda Yurub.

Qarnigii sagaal iyo tobnaad, iyadoo ay sii xoogaysanayeen saxaafadda, xisbiyada siyaasadeed, waxbarashada iyo ballaadhinta magaalooyinka, aragtidii hore ee ahayd aragtida dadweynaha way is beddeshay. Dadweynaha looma arkin mar dambe koox caadifad ku socota oo hadal-hayn lagu hoggaamiyo, balse waxaa loo arkay bulsho ay hagayaan danahooda gaarka ah. Tusaalaha ugu habboon ee muujinaya habka lagu abaabulo dadweynaha waa “Baaqa Shuuciga” (The Communist Manifesto) ee Karl Marx iyo Friedrich Engels: “Shaqaalaha dunidow, midooba!”

Ereyga proletariat wuxuu ka koobnaa shaqaalaha, beeralayda, dadka wax bartay iyo waxa Antonio Gramsci ugu yeedhay “aqoonyahannada dabiiciga ah”, kuwaas oo la doonayay inay si wadajir ah uga hortagaan dabaqadaha ka faa’iidaysta sida dhul goosatada, laan-dheerayaasha, burjuwaasiyiinta iyo hanti-goosatada. Sidaas darteed Marx iyo Engels waxay keeneen faham cusub oo ku saabsan dadweynaha, kaas oo ku salaysan in dadku ay garteen danahooda, ayna mar dambe ku tiirsanayn faylasuufyo, wadaaddo ama siyaasiyiin.

Kadib waxaa yimid qarnigii labaatanaad iyo Gustave Le Bon, kaas oo falanqeeyay sida loo fuulo “faraskii caajiska” ahaa ee Socrates ka hadlay, iyadoo la adeegsanayo warbaahinta, shaneemada iyo xisbiyada siyaasadda. Habkan ayaa horseeday laba dagaal oo adduun, kuwaas oo dunida u kala qaybiyay laba koox: shuuci iyo hanti-goosad. Mid ka mid ah hababka dacaayadda ee dhinaca shuuciga wuxuu ahaa in sheekooyinka carruurta ee Midowgii Soofiyeeti lagu beero aragtida dadweynaha tan iyo korriinkooda. Lee Claire La Berge waxay sheegtay in sheeko ka mid ahi ay ahayd sheekada bisad la odhan jiray Vaska, oo ahayd bisaddii uu Stalin ugu jeclaa. Waxaa la sheegi jiray in Stalin xitaa joojin jiray shirarka xisbiga si uu u quudiyo. Sheekooyinkani waxay carruurta ku barbaarinayeen sawirka ah in hoggaamiye Stalin uu xitaa danaynayo xayawaanka; haddaba sidee buu ula dhaqmi lahaa dadkiisa?

Aragtida dadweynuhu waxay ku sii jirtay gacanta warbaahinta ilaa ay soo baxeen baraha bulshada. Taasi waxay ku kalliftay Umberto Eco inuu jeediyo hadalkiisii qallafsanaa ee ku saabsanaa aragtida dadweynaha ee algorithm-ku hago. Waxaa la sheegay in oday dhaqaale-yahan ahi uu weydiiyay aasaasaha Facebook: “Sidee ayay suuragal ku tahay inuu adeeggani bilaash kuu ahaado inta nolosha ka hadhay?” Mark Zuckerberg wuxuu ku jawaabay inuu iibiyo xogta iyo macluumaadka isticmaalayaasha shirkadaha iyo hay’adaha hagaya aragtida dadweynaha, ma aha oo keliya siyaasad ahaan, balse dhaqaale ahaan, taas oo ah tan ugu muhiimsan.

Dunida ay alaabtu xukunto, saliidda qarniga koob iyo labaatanaad wuxuu noqday maalgelinta aragtida dadweynaha. Cabasho shakhsiyeed oo waagii hore aan cidina dan ka lahayn, maanta waxay ku noqotay baraha bulshada amuur wadajir ah oo abaabulan. Looma eego inay wanaagsan tahay ama xun tahay; waxa muhiimka ah waa natiijada ay u keento kuwa ka maamula shaashadaha dabadooda.

Waxaan aragnay sida Guga Carabtu uga shaqaynayay dhulka, balse haddii aanay jiri lahayn baraha bulshada, waxaa laga yaabaa inuu dhamaan lahaa isaga oo aan lahayn saamayn weyn oo togan ama taban. Intii lagu jiray aftidii ka bixitaanka Biritan ee Midowga Yurub, xoogagga siyaasadeed waxay si gaar ah ula shaqeeyeen qof kasta. Waxay daraaseeyeen jihadiisa iyagoo la socda dhaqdhaqaaqiisa baraha bulshada, kadibna waxay ku daadiyeen xayaysiisyo, sahanno iyo warar xan ah si ay aragtidiisa ugu jiheeyaan natiijada ay doonayeen. Aragtida dadweynaha ee dhalatay markii la sameeyay goobta dadweynaha, sida uu Habermas u sawiray, taas oo ahayd riyo iftiimin ah oo ay shacabka ku xukumaan caqliga, maanta waxay taagan tahay isgoys khatar badan. Ama waxay dib u hanan doontaa meelihii xorriyadda iyo naqdiga lahaa, ama waxay ku hafan doontaa weligeed badda algorithm-ka ee uu hoggaaminayo garaad gacmeedku.

Taariikhda aragtida dadweynuhu ma aha wax ka badan taariikhda loollanka loogu jiro maskaxaha iyo dareennada. Laga soo bilaabo xashaashaqiiPheme iyo Ossa ee dhegaha dagaalyahannada, ilaa aftahannadii Athens; laga soo bilaabo minbaradii kaniisadda iyo “wargeysyadii hal diinaarka ahaa”, ilaa shaashadaha taleefannada iyo algorithm-ka caqliga leh — qalabku wuu is beddelay, laakiin nuxurku sidiisii ayuu ku hadhay. Sababtu waxay tahay in qofkii awood u yeesha inuu qaabeeyo sawirrada maskaxeed ee bulshada bini’aadamka, uu awood u yeesho inuu hoggaamiyo adduunka.

Hase yeeshee, wakhtigeenna khatartu kuma jirto kali-taliye aragtidiisa xoog ku meel mariya, balse waxay ku jirtaa algorithm-ka dadka ka dhaadhiciya inay xor yihiin, iyaga oo haddana si qarsoodi ah dib ugu qaabaynaya rabitaankooda, baqdintooda iyo aragtiyahooda. Sidaas darteed, ka fekerka aragtida dadweynaha maanta wuxuu noqday mid ka sii qoto dheer sidii hore, maxaa yeelay arrintu mar dambe kuma koobna qaabeynta aragtida shucuubta. Su’aasha aasaasiga ah ee maanta taagan waa: Qofku weli ma awoodaa inuu si madax-bannaan u fekero, mise wuxuu isu beddelay mashiin la hagayo?

Qormadan waxa laga soo turjumay halkan.