Soomaaliya: Dadka la Qafaasho

Galabnimo bishu tahay 26-kii Juun, 2021, Ikraan Tahliil Faarax waxa ay ka baxday gurigooda oo ku yaallay Muqdisho, ka dib markii lambar aanay aqoonin uu soo wacay. Waxa ay fuushay gaadhi, qoyskeeduna waa uu u jeeday marka ay baxaysay. Ha yeeshee, laga soo bilaabo maalinkaas, qoyskeedu ma yaqaannaan meel ay ku dambaysay.

Ikraan Tahliil ma ahayn mucaarad siyaasadeed, ma ahayn weriyad, mana ahayn qof arrimaha bulshada rayidka ah u dhaqdhaqaaqda. Waxa ay ahayd sarkaalad sare oo ka tirsan sirdoonka dalka ee NISA, waxaanay haysay xilka ah Madaxa Amniga Saybarka (cyber security). Halbeeg kasta oo lagu eego, waxa ay ahayd shakhsiyad ay tahay in dawladdu ilaaliso.

Ilaa maanta, maqnaanshiyaheeda wax warbixin rasmi ah lagama bixin, maydkeediina lama helin. Dadweynaha xitaa looma soo bandhigin baadhitaan rasmi ah, cidna lagalama xisaabtamin dhacdada. Ilaa maanta, Ikraan Tahliil waa dadka la afduubtay ee meel ay jaan iyo cidhib dhigeen aan la aqoon. Waa mid ka mid ah kumanaanka Soomaalida ah ee sooyaalka Soomaaliya la waayay, waana dhacdo ka mid ah kumanaankaas dhacdo.

Qaddiyaddeedu waxa ay noqon kartaa mid amakaag leh kolka goonni loo eego, se marka la eego sooyaal soo taxnaa 55 sanno oo dad badan la waayay, khasabna lagu kaxaystay, keliya dhacdadeedu waa dhaqankaas oo sii taxan. Soomaaliya muddo nus qarni ka badan ayaa dadka la afduubayey, meel ay ku dambeeyeenna la la’aa, muddadaasna, ma jirto cid loo maxkamadeeyey inuu dambigaas galay.

Dhaqanka la bixista khasabka ahi waa mid soo bilaabmay bilo kooban ka dib markii Afgambigii Siyaad Barre dhacay Aktoobar 1969-kii. Tallaabooyinkii u horreeyey ee uu qaaday waxa ka mid ahaa ansixinta Xeerka Xabsiga ka Hortagga ah, oo uu ansixiyey bishii Jeenaweri 1970-kii. Waxa uu noqday xeer ciidamada ammaanka xaq u siinaya inay cid kasta xidhi karaan, muddaday doonto ha noqotee, iyadoon wax eed ah lagu soo oogin, la maxkamadayn, oo aan qoyskiisana loo sheegin halka qofku jiro, iyaga oo aan isku hawlin inay qofka maxkamad hor keenaan. Sidan awgeed, dadka khasabka lagula baxo ee la waayo waxa uu qaanuunka Soomaaliya ka galay khaanadda dadka ay dawladdu markay doonto samaysan karto.

Hoyga u weyn ee dadkaas la waayo waxa uu ahaa Godka Jilicow, oo ah xarun xabsi oo dhulka hoostiisa ah, dadkuna lagu jidhdilo, oo ku yaalla xaafadda Boondheere ee Muqdisho, masaafo koobanna u jira madaxtooyada. Maxaabiista waxa lagu hayn jiray qolal cidhiidhi ah, oo aan xitaa u saamaxayn inay istaagaan. Waa seello uu keli ku yahay, iftiin dabiici ah aan lahayn, saacad aan lahayn, wax xog ahna aan laga siin muddadii ay gudaha ku jireen. Qoysaska looma sheegi jirin in qaraabadooda la geeyey Godkaas. Dadka waxa la la’aan jiray bilo, amaba xitaa sannado. Jeneraal Maxamed Abshir Muuse, Taliyihii Hore ee Booliska Soomaaliya ayaa Godkaas ku jiray 12 sanno, oo aan maalinna maxkamad la taagin.

Kolkii Siyaad Barre dalka ka cararay 1991-kii, nidaamkiisii hay’adeedna ma raacin, ee qaababkiisii waxa ay usoo wareegeen gacmo kale. Hogaamiye-kooxeedyadii ku dhex dagaallamayey Muqdisho sagaashanaadkii ayaa talo biday inay dadka ku qariyaan xarumaha malleeshiyaadkooda, amaba ku qariyaan xabaalo aan la aqoon. Al-Shabaab lafteedu gobollada ay haysato waxa ay si khasab ah ula baxdaa dadka, iyadoon cidina ka ilaalinayn. Haayadda Sirdoonka (NISA), oo ay ahayd inay noqoto haayadda sirdoon ee sharciga ah, qayb ahaanna ay maalgaliyaan dala saaxiib la ah Soomaaliya oo caddaysta u hoggaansanaantooda xuquuqda aadamaha, waxa la xaqiijiyey inay ku kacdo la bixid khasab ah iyo afduubid qofka lagu qariyo meelo aan la aqoon, waxa kale oo la xaqiijiyey inay dadka khasab qirasho kaga soo saaraan, amaba xitaa dad la waayo iyadoon wax faahfaahin ah laga bixin.

Suxufi Maxamed Cabdiwahaab Nuur ayaa ay Haayadda Sirdoonku xabbistay muddo shan bilood ku dhow, iyadoon muddadaas loo oggolaan in qoyskiisa ama qareennadiisu la xidhiidhaan. Ugu dambayn waxa la soo istaajiyey maxkamad millatari, waxaana lagu eedeeyey dil iyo ka tirsanaanta ururka Al-Shabaab, haddana waxa laga eedahaas waa lagu beri yeelay. Sidoo kale, waxa saddex jeer la xidhay Xoghayaha Guud ee Ururka Suxufiyiinta Soomaaliya, Cabdillaahi Axmed Muumin 13 bilood gudahood, xabsi aan dadka loo oggolaynna ahaa. Waxa jidhdil lagu waday 33 maalmood, haddana qof ka mid ah Haayadda Sirdoonka ama Booliska looma qabsan falkaas.

La xisaabtan la’aantani maaha xaalad mar dhacday oo iska fudud, ee waa wax dhismaha haayadeed la falgalay. Soomaaliya kama jiro xeer qaran oo dambi ka dhigaya la bixista khasabka ah. Sidoo kale, dawladdu may saxeexin Heshiiska Caalamiga ah ee dadka ka ilaaliya la bixista khasabka ah. Xeerka Haayadda Sirdoonka ee Baarlamaanku ansixiyey 2023, waxa dhaliishay ururka Human Rights Watch, sababtoo ah waa xeer Haayadda siinaya awoodo dheeraad ah iyo korjoogtayn xaddidan, oo ma dammaanad qaadayo inaan qofna si qarsoodi ah loo xidhin, ama aan qoyska maxbuuska dhib la gaadhsiin. Waa Xeer metela isla xeerkii hore u saamaxayay tallaabooyinka la bixista iyo afduubashada ee soo taxnaa tan iyo 1970-kii.

Dhibtu kuma koobna qofka lala baxay ee la waayay, ee waa dhib taxnaanaysa ilaa qoyska qofka la waayay ee sugitaanka aan dhammaadka lahayn ku jira. Bulshada Soomaalida ee nidaamka beeleed ku dhisan, qofka la waayaa waxa uu bannaynayaa kaalin qaanuun; oo qoyskii ma dalban karo dhaxalkiisa, xaaskiisa ama saygeedu guur kale iskuma deyi karo, qofkiina dhinac lagu tirayaa ma jiro. Ka aamusidda xaaladda waayitaanka dadku waa dhibaato joogto ah, oo maalin kasta haleelaysa qof kasta oo jeclaa qofka la waayay.

Ururka Xuquuqda Maxaabiistu waxa ay xaqiijiyeen in dhaqankani jiray marxaladihii kala duwanaa ee xukunka Soomaaliya soo maray oo dhan. Waxa la xaqiijiyey seellooyinka Booliska, xaaladihii afduubasho ee hoggaamiye-kooxeedyadii, iyo xaaladaha qafaalasho ee Haayadda Sirdoonka. Saddexdaas marxaladood aydhiyoolajiyad isku xidhaysaa ma jirto; Siyaad Barre waxa uu Hantiwadaag, hoggaamiye-kooxeedyadu waxa ay ahaayeen qabqablayaal dagaal oo xaaladda ka faa’idaystay, Al-Shabaab waa fallaago Islaami ah, halka Haayadda Sirdoonku tahay haayad xukuumad la doortay. Ha yeeshee, xidhiidhka ka dhexeeyaa waa ka baxsiga islaxisaabtanka iyo ciqaabta. Qofna weligii looma ciqaabin inuu qof qafaashay 55-kaas sanno.

Waxa lagama maarmaan ah in waaqacani isbeddelo. Baarlamaanka Soomaaliya waa inuu ansixiyaa sharci si gaar ah dambi uga dhigaya la bixidda maxaabiista, Soomaaliya waa inay saxeexdaa heshiiska caalamiga ah, sidoo kalena, waa in haayadda sirdoonka oo sharciga la waafajinayo lagu waajibiyaa inay qoysaska maxaabiista xogtiisa gaadhsiiyaan lixdii saacadoodba mar. Waa in maxbuusku 24-kii saacadoodba mar la hadli karaa qareen, oo uu garsoor madaxbannaan helaa. Dalalka saaxiibka ah ee maalgeliya Sirdoonkana, waxa ku waajib ah inay dib-u-qaabayntan shardi uga dhigaan taageeradooda.

Waxa lagama maarmaan ah sidoo kale in cidi qaadato masuuliyadda wixii ku dhacay Ikraan Tahliil. Waxa ay ahayd xirfadle gudanaysay shaqada qarankeeda, isla shaqadaas awgeed ayaana loo qafaashay. Ilaa maanta, dalkii ay u adeegaysay ma faahfaahin waxa ku dhacay. Aamuskaas laftiisa ayaa farriin ah, waxa uu leeyahay: waa wax la aqbali karo. Qoyskeedii weli waa ay sugayaan, waxa kale oo jira qoysas konton sanno sugaya dadkoodii, sugitaankaasina waa in uu soo dhammaadaa.