Shiiriin Ramzanali: "Colaaddii dalku galay waxaan ku bartay labo wajiileynta reer Galbeedka"

Shiiriin waxa uu Geesku ka waraystay buuggeeda “Far from Mogadishu” oo ah xusuusqor ay kaga  hadlayso waayihii  Muqdisho ee dahabiga ahaa, socdaalkii ay  Talyaaniga ku tagtay  iyo weliba  burburkii iyo qaran jabkii Soomaaliya. Qoraa Nuuraddiin Faarax  wuxuu ku doodayaa in  buuggani  tusaale fiican u noqday  qaabka  Soomaalida qurbaha ku nool gaar ahaan Shiiriin  ay u dhaliyeen  dood caalami ah oo muujineysa sida warbaahinta dunida ay u hilmaameen oo aysan u soo bandhigin   wararkii ku saabsanaa burburkii Soomaaliya, taariikh ahaanna uga tageen in ay wax ka qoraan wixii dhacay xilligii 1993-kii, iyo hawlgalkii rejo-soo-celinta Soomaaliya. Waxa uu sidoo kale Nuuraddiin u qiray in ay Shiiriin tahay qoraagii ugu horreeyay ee wax ka qora dagaalkii sokeeye ee Soomaaliya iyada oo ku  eegeysa indho Soomaaliyeed.

Waraysigan waxay Shiiriin kaga hadashay waxa ku kallifay in ay qorto buuggan, xusuusteeda ku aaddan waayihii Xamar ee wacnaa, qaran jabkii iyo burburkii dawladdii dhexe, nolosha dibadmeernimada ah iyo raadka ay kaga tagtay soomaalidii qaxday. Sidoo kale waxay ka warrantay rejadeeda ku aaddan mustaqbalka iyo dib u soo kabashada Soomaaliya.

Yuusuf Absuge: Maxaa kugu kallifay in aad qorto buuggaaga “Far from Mogadishu”, adiga oo Soomaaliya ka fogaa, muddo dheerna ka maqnaa?  

Shiiriin Ramzanali: Sannadkii 1991-kii markii uu bilaabmay dagaalkii sokeeye ee Soomaaliya, ma rumeysan karin waxa warbaahinta laga soo werinayay oo dagaal iyo burbur ah xitaa sidaas si la mid ah dadkii magaalada ku noolaa waqtigaas laf ahaantooda   waxa ay filayeen in dagaalka iyo colaaddii socotay  aysan ka badnaan doonin muddo laba  asbuuc ah kaddibna wax walba ay  qaabkoodii hore ku soo noqon doonaan, balse dagaalkii waa uu sii kordhay mana joogsan burburkii dalka ka socday. Inkasta oo Talyaanigu yahay gumeyste saameyn fog ku leh Soomaaliya wax badanna ka og, haddana dedaal badan ma uu san gelinin in uu warbixin waafi ah oo  dhamaystiran dhabna ah dhinac kastana leh  ka soo tebiyo waxa magaalada Muqdisho ka socda  iyo si guud dalkii Soomaaliyeed. Warbaahinta iyo qoraayada caalamiga ahna waxa ay ka faafinayeen Soomaaliya sawirkaas burburka iyo qaxarka ah oo keliya, sidaasna waxaa  lagu illaaway Soomaaliyadii nabadda, wada noolaanshiyaha iyo wanaagga lagu yaqiinnay. Aniga,  ma rabin wayna igu adkayd in maskaxdeydu aqbasho magaaladeydii oo sawirka taban ee  dagaalka ah oo keliya laga faafinayo oo tusaale ahaan loogu soo qaato  keliya qaxa, boobka, kufsiga iyo dilalka, maxaa yeelay magaaladii aan ka soo tagay  weji kale oo arrimahaas liddi ku ah ayay lahaan jirtay  oo waxa ay ahayd magaalo dadkeedu is jeclaa, is ixtiraamayeen oo nabad ku wadanoolaa ; sidaas awgeed maadaama aanan siyaasi ahayn ama aanan lahayn awood aan ku joojiyo waxa dalkayga ka socda ayaan go’aansaday inaan waraaq ku qoro oohinteyda  qalinkana u qaato oo aan soo tebiyo xusuusihii iyo waayihii wacnaa ee dalka soo maray, sababtaas ayuuna buuggan ku dhashay.

YA: Buuggaaga waxa kaga hadashay oo ka  taariikhaysay noloshii Xamar ee dahabiga ahayd, taas oo xanbaarsanayd ilbaxnimo iyo kala duwanaan bulsheed oo isugu jirtay quruumo kala duwan: Soomaali, Carab iyo Yurubiyaan. Waxaad nooga warrantaa noloshii xaddaaradeed ee Xamar ka jirtay?

SR: Muqdisho waxa ay ahayd waqtigaas  magaalo ay wada degganaayeen oo ay ku wada noolaayeen dadyow fara badan oo kala isir ah sida Soomaali, Carab, Yamani, Talyaani, Hindi, Bakistaani  iyo weliba tiro kooban oo Yuhuud ah.

Annaga  qabiil iyo reero hoose iskuma kala sooci jirin, qabiilkeenna waxa uu ku salaysnaa derisnimada oo dadku waxa ay isku aqoonsan jireen xaafadahaas kala duwan ay degganaayeen oo kuwaas ayaa booskii reeraha ku jiray oo waxaan isku magacaabi jirnay; reer Shangaani, reer Bilaajo,reer Boondheere, reer Ansalooti, reer Xamar weyne. Luqadaha Soomaaliga iyo Talyaanigana waa la isla adeegsanayay oo wax walba caadi ayay ahaayeen waana la isku ixtiraamayey. Dadka waaweynna tixgelin iyo qadarin gaar ah ayaa la siin jiray oo qof walba waalidkiisa oo kale ayuu ka soo qaadayay. Deriskana wax wadaag guud ayaa ka dhaxeeyay oo arooska, tacsida iyo munaasabadaha kaleba  waa la iskugu yeeri jiray. Nacayb, faquuq iyo fogeyn intaba ma jirin oo adduunyo kale ayey ahayd. Islaamnimadana keliya ma ahayn mid afka uun laga sheegto dadkana laga xukmiyo muuqaalkooda kore oo hooyooyinkeenna waxa ay iska qaadan jireen garayska iyo garabsaarahooda; waxa ayna ahayd islaamnnimadu mid ku salaysan 

iskaalmeysi, ixtiraam, naxariis, iska warqab  iyo jacayl. Noloshaas ayaan si fiican u xasuustaa, Soomaaliyana in ay sidaas ku soo noqoto  ayaan jeclaan lahaa.

YA: Soomaaliya waxay burburtay sannaddii 1991-kii. Haddaba, maxay kaaga dhignayd wararka dhiillada iyo qarracanka xanbaarsan ee dalkii kaa soo gaarayey, kuwaas oo isugu jiray: burbur, barakac, boob, kufsi iyo colaad sokeeye oo lagu hoobtay? Sidee se saameyn ugu eelatay nafsaddaada, dareenkaaga iyo habfekerkaaga?

SR: Wararkii iga soo gaarayey colaaddii ka jirtay dalka , waxa ay ii  ahaayeen fursad aan ku  bartay ama ku ogaaday munaafaqadda iyo laba wajiileynta  reer Galbeedku ay ku dhaqmayeen, waayo dowladihii Yurub wax gurmad iyo gargaar ah ma aysan u fidinin shacabkii iyo dadkii ku go’doonsanaa colaaddii dalka ka jirtay, kuwii ka soo qaxay dagaallada na waxa ay ku dhammaanayeen badaha oo waxaa lagu xujeenayay  shuruudo adag si ay u helaan  magangelyo, hoos ayaana  loo dhigayey oo lama kala jecleyn sheekooyinka ku saabsanaa burburkii Soomaaliya, waxaana iska cad in  tallaabadaas mid  ka duwan ay qaadi lahaayeen haddii Soomaaliya isir ahaan ay  Yurub kasoo jeedi lahayd ama dowlad ka tirsan ay ahaan lahayd. Waxa uuna arrinkaas caddayn u noqday in qaayasoorrada reer Galbeedku sheegtaan ee dimuqraaddiyadda iyo insaannimadaba ay yihiin wax nisbi ah oo u adeega iyaga iyo dadyowga taageersan.

YA: Buuggaaga waxa uu isku xirayaa dalal iyo dhaqanno kala geddisan, kuwaas oo aad xilliyo kala duwan ku noolaatay. Ma aaminsan tahay in qofka "dibadmeerka" ahi, sida adiga oo kale in uu had iyo jeeraale ku nool yahay 'meel dhexe', isaga oo aan si buuxda ugu milmin dalka cusub ee uu u qaxay, isla markaasna ka soo go'ay dalkiisii hooyo? Sidee se u qeexi lahayd xaaladda nafasadeed/bulsheed ee ay dibadmeernimadu leedahay?

SR: Arrinta ugu weyn ee keenaysa xaaladdaas ayaa ah; in qofku qalbi ahaan uu isagu sheekeynayo dalkaaga ayaad u noqoneysaa muddo kaddib marka ay colaaddu dhammaato. Balse xaaladdu sidaas waa ay ka duwanaataa, qofkii oo naawilaya dib u laabashada ayaa waxaa dhacda in toban illaa konton sanno uu sii joogo dalka uu u soo qaxay. Caqabadda labaad ee arrinkaas xoojineysa waa in qofkaas loo arko amaba isaga laftiisa isu arko  in uu yahay mid aan ka tirsaneen dalka uu u soo hayaamay oo  keliya lagu qeexo  muuqaalka kore sida midabka xijaabka, iyada oo aanan la tixgelinayn aqoonsiyada iyo dal-ku-joogga uu dalkaas cusub ka heysto. Arrinka saddexaad ayaa ah in dhaqammada bulsho ee uu qofka asal ahaan u watay aysan ka dhaqan geli karin dalalka uu yimid sida barbaarinta ubadka oo kale oo waxaa adkaata in waalidku xiriir wanaagsan oo nabadaysan la yeesho carruurtiisa amaba si caadi ah u canaanto haddii uu qalad galo ; taa  oo ugu danbeyntii sababta burbur qoys iyo la-qabsixumo soo wajahda jaalliyadaha qaxay. Inkasta oo shaqsiga  iyo ahaanshiyahiisa isaga cid uga ogaal roon aysan jirin, waxaa habboon in qofku marba haddii uu weynaado fahmo oo garto ahaanshiyihiisa dhabta ah, waxna iska wayddiiyaa isirkiisa amaba dadka uu asal ahaan ka soo jeedo. Anigu, waxaan xalka u arkaa in qofku soo dhaweeyo oo si wadajir ah kula noolaado dadyowga iyo dalkaas cusub ee uu u soo hayaamay kana qaato wixii wanaaga isagana tago wixii xumaan ah, taas ayaa xal u noqon karta in qofka ka digtoonaado dhallanrogga ku dhaca dadka intooda badan.

YA: Waxaad tilmaantay in haweenku yihiin xabagta iyo silsiladda isu haysa qoyska, saaxiibbada, xasuusta dhaqanka iyo jiilasha kala geddisan. Sidee u qeexi lahayd kaalinta dumarku ku leeyihiin xiriirinta waayaha tagtada, taaganta iyo timaaddada, kolka lagu fiiriyo qisooyinka aad buugga ku soo guurisay?

SR: Doorka hooyada iyo dumarka si guud waxaa laga arki karaa sida ay laf dhabar iyo sees ugu ahaayeen korinta, barbaarinta iyo weliba taageeridda qoysaskii Soomaaliyeed ee ka soo qaxay dagaalladii sokeeye ee dalka ka qarxay oo waxaan ka ahay marqaati oo indhahayga ayaan ku soo arkay dedaalkooda joogtada ah. Waxaana taas ka marag kacaysa in dumarku ay kaalin laxaad leh ka qaateen sida loo soo saari lahaa jiilkan dhibaatooyinka badan la daala dhacaya ee ku nool dalka dibaddiisa loona ilaalin lahaa afkooda, dhaqankooda iyo diintooda.  Waxaaa kusoo koobayaa Hooyooyinku iyaga ayaa wax kasta gacanta ku haaya oo waa iyaga dhaqanka la sheegaba, waayo aniga inaan dhaqankeyga iyo ahaahnshiyaheyga soomaalinnimo ku taagnaado hooyadeey ayaa sabab u ahayd.

YA: Qeybo badan oo ka mid ah buugga waxaad ku muujisay murugo, cabsi iyo rejo la’aan. Haddii aad maanta mar kale dib u qori lahayd buug kale, ma jiri lahayd iftiin ama yididdiilo cusub oo aad ku dari lahayd mise weli waxaad aaminsan tahay in xaaladdaas xanuunka badan ay weli taagan tahay?

SR: Haa, rejo badan ayaan ka filayaa xaaladda Soomaaliya oo waxaan ku soo bandhigay buuggan mid ka dambeeyay oo la yiraahdo “The Scent of Uunsi: Between Somalia and Italy.” buuggaas ayaan dhammaan rejadeyda iyo isbedelka togan ee soomaaliya ka socda  kaga hadlay. Sidaas darteed  ma filayo soomaaliya in ay dib ugu noqoneyso waxa dhib ay soo martay oo waxa aan aaminsanahay in burburkii dhammaaday, Soomaaliyana hore ayay u soconeysa mooyee marnaba gedaal uma laaban doonto.