Servantes iyo “Don Quixote”: Aasaasihii Sheekada Casriga ah ee Yurub ma Asal Mooriski ayuu Lahaa?

Buugga “Don Quijote de la Mancha” (oo Carabta dhexdeeda si weyn loogu yaqaan “Don Keeshot”) waxaa loo tixgeliyaa shaqada suugaaneed ee ugu caansan uguna caalamisan ee lagu qoray afka Isbaanishka. Sidoo kale, qoraagiisa Miguel de Cervantes Saavedra (1547–1616) waxaa loo aqoonsan yahay aasaasihii sheekada casriga ah ee Yurub, isagoo lagu nisbeeyo asaaska hal-abuurka noocan suugaaneed iyo dejinta qaybihiisa iyo tiirarkiisa aasaasiga ah.

Buuggan aan caadiga ahayn waxaa loo turjumay luuqado aan la soo koobi karin oo dunida laga isticmaalo, dibna loogu daabacay marar badan qarniyo kala duwan, sida ku dhacday afafka Ingiriisiga, Faransiiska, Carabiga iyo kuwo kale, isagoo lagu heli karo in ka badan siddeetan luuqadood. Daabacaadahan isdaba-joogga ah waxay ka turjumayaan xiisaha joogtada ah ee lagu soo noolaynayo qoraalkan qotada dheer, si loo sii fahmo micnayaashiisa iyo tilmaamihiisa muuqda iyo kuwa daahsoon. Shaqooyinka Servantes, gaar ahaan farshaxankiisan weyn, waxay yeesheen sumcad iyo caanimo caalami ah oo aad u sarraysa, taas oo keentay in taariikhda geeridiisa ee 23-kii Abriil 1616-kii loo aqoonsado munaasabadda ugu habboon ee lagu xuso Maalinta Caalamiga ah ee Afka Isbaanishka.

Sidaas darteed, ma aha wax lala yaabo in qorayaal, naqdiyaal iyo cilmi-baadhayaal hore iyo kuwo casri ahba ay u hureen daraasado, falanqayn iyo cilmi-baadhisyo kala duwan si ay u sharraxaan “sheekada geesiga caqliga badan”, una fasiraan micnaheeda, astaamaheeda iyo muuqaalladeeda suugaaneed, bulsho iyo taariikheed, iyagoo aan dayacin in ay baadhaan ujeeddooyinkii qoraagu ka lahaa qorista buuggan.

Sheeko mise qaamuus aqooneed?

Maaddaama sheekada Don Quixote ay ka buuxaan tilmaamo iyo tixraacyo u muuqda kuwo xidhiidh la leh taariikh nololeedkiisa, cilmi-baadhayaashu waxay sidoo kale si qoto dheer u daraaseeyeen dhacdooyinka ugu muhiimsan ee noloshiisa, mowqifyadiisa iyo aragtiyihiisa gaarka ah. Mana aha buunbuunin haddii la yidhaahdo qoraalkani wuxuu dhaafayaa xuduudka sheeko-suugaaneed caadi ah, isagoo gaadhaya heer uu noqdo kayd aqooneed firfircoon oo xambaarsan waayo-aragnimooyin iyo aqoon bini’aadamnimo oo kala duwan, gaar ahaan kuwa la xidhiidha taariikhda iyo culuumteeda. Servantes buuggan iyo kuwa kaleba wuxuu ku adkaystay kala saafidda mala-awaalka iyo xaqiiqada, isagoo xoogga saaray muhiimadda ay leedahay “in dhacdooyinka loo gudbiyo sidii ay dhab ahaan u dhaceen”.

Sidaa darteed, “Don Quixote” wuxuu helay xiise gaar ah oo ka yimid taariikhyahanno Isbaanish ah iyo kuwa shisheeye labada, kuwaas oo u arkay tixraac leh qiimo weyn oo lagu fahmi karo xaaladda bulshada Isbaanishka intii lagu jiray nuskii dambe ee qarnigii 16-aad. Waxay aaminsanaayeen in sheekadani aysan ahayn oo keliya wax-soo-saar suugaaneed, balse sidoo kale ay tahay daraasad ujeeddo leh oo ka turjumaysa waayihii ay ka hadlaysay.

Marka laga soo tago raadinta “farriinta” ama farriimaha Don Quixote — oo ah buug ay ku badan yihiin erayo iyo fikrado mugdi badan oo qaadan kara fasiraado kala duwan — cilmi-baadhayaashu waxay ku mashquuleen dib-u-dhisidda shakhsiyadda dhabta ah ee qoraaga, iyagoo ka duulaya marag-furro, hadallo iyo aragtiyo ku jira sheekada oo loo nisbayn karo isaga. Mashruucooda waxa sii adkeeyay in qoraagu si joogto ah u adeegsado farsamada “qoraayaal badan”, sida shakhsiyadda Siidi Xaamid bin Injiili, oo lagu tilmaamo “taariikhyahanka Carbeed” (ama Ibn al-Caali sida ay qaar ka mid ah turjubaannada Carabtu ugu yeedhaan), kaas oo loo nisbeeyo qorista labada qaybood ee koowaad iyo labaad ee sheekada.

Taariikh nololeed dahsoon iyo mala-awaalka asalka Carbeed

Intii ay ku jireen baadhitaanka joogtada ah ee aqoonsiga Servantes, naqdiyaasha iyo cilmi-baadhayaashu waxay dib u eegeen dukumenti kasta oo rasmi ah, war ama xan la xidhiidha isaga oo lagu qoray diiwaannadii xilligaas. Waxaa mudan in la xuso in ilahaasi ay ahaayeen kuwo aad u yar ama aan bixin xog cad oo ku saabsan isaga iyo asalka qoyskiisa. Ama waxaa la odhan karaa waxay ahaayeen kuwo yar oo mugdi ku jiro ilaa Servantes uu gaadhay heer caanimo, taas oo uu si kastaba ha ahaatee helay da’ aad u dambaysay oo noloshiisa ah, gaar ahaan ka dib guushii daabacaaddii ugu horraysay ee Don Quixote sannadkii 1605-tii iyo faafitaankeedii akhristayaasha dhexdooda.

Inta badan daraasadahani way ka gaabsadeen inay ka hadlaan xidhiidhka uu la lahaa dhaqanka Carbeed, inkastoo uu si faahfaahsan uga hadlay shaqooyinkiisa — si toos ah ama si dadban — sannadihii uu maxbuuska ku ahaa Aljeeriya iyo xidhiidhkii uu la lahaa qaar ka mid ah Mooriskiyiintii la silciyey kadibna lagu qasbay inay ka baxaan Isbaanishka rubucii hore ee qarnigii 17-aad. Daraasado isku dayaya inay isku xidhaan taariikh nololeedka Servantes iyo mawduucyada qoraalladiisa — ha noqdaan sheekooyin, riwaayado ama qisooyin gaagaaban — dhaxalka Carbeed iyo Islaamiga ah ee Andalus kama soo muuqan ilaa bilowgii qarnigii 20-aad. Daraasadahan waxaa hormuud u ahaa koox aqoonyahanno ku takhasusay taariikhda Andalus iyo Mooriskiyiinta, iyo sidoo kale xeeldheereyaal afka Isbaanishka ah oo aqoon durugsan u lahaa afka iyo suugaanta Carabiga.

Tani ma saamaxayso in la taxo dhammaan magacyada cilmi-baadhayaashaas iyo maqaaladooda badan, balse waxaa ku filan in akhristaha loo tilmaamo qoraal doktoreed hodan ku ah xog faa’iido leh, aragtiyo cusubna xambaarsan, oo cinwaankiisu yahay “Asalka Carbeed ee Servantes iyo Shaqooyinkiisa”, waxaana qoray qoraaga iyo aqoonyahanka Ciraaqiga caanka ah ee Muxsin al-Ramli (“Saamaynta dhaqanka Islaamiga ah ee Don Quixote”, Jaamacadda Autónoma ee Madrid, 2003).

Daraasadahan taageersan aragtida asalka bulsho ee qoraaga waxay ku doodayaan in qoyskiisu ka soo jeedeen Muslimiin lagu qasbay inay qaataan diinta Masiixiga tobannaan sanno ka dib dhicitaankii Qirnaada sannadkii 1492-kii.

Qaar ka mid ah cilmi-baadhayaashu waxay muujiyeen in Servantes uu qoraalladiisa ku adkaysan jiray sida uu ugu dheggan yahay caqiidada Masiixiga, halka qaar kalena ay taas u arkeen isku day uu iskaga fogeynayo tuhunnada “gaalnimada” ee kaga socotay maxkamadihii baadhitaanka diimeed ee Isbaanishka, kuwaas oo ku hawlanaa dabagalka Muslimiinta, Yuhuudda iyo sidoo kale Masiixiyiinta Protestanka ah ee wali daacad u ahaa diimahoodii hore.

Si kastaba ha ahaatee, daacadnimadaas uu u muujinayay mad-habka Katooliga ma aha inay naga qariso xaqiiqda ah in shaqooyinkiisa, gaar ahaan “Don Quixote”, ay caddeynayaan aqoontiisa dhaqanka Carbeed iyo diinta Islaamka iyo ixtiraamka uu u hayay labadaba. Waxaa xitaa la odhan karaa inuu lahaa dareen u janjeedha Carabta iyo Muslimiinta, inkastoo ay jiraan erayo iyo xukunno adag oo uu mararka qaar ka sheegay.

Halka buugaagta dhaqanka ah ee naqdiga suugaantu ay ku ekaayeen sheegidda fekradda ah in Servantes uu ka soo jeeday qoys Muslim ahaa oo Masiixi noqday bilowgii qarnigii 16-aad ay tahay “arrin shaki ku jiro ama aan la xaqiijin”, taageerayaasha aragtida Carbeed-Islaamiga ah waxay qaadeen waddooyin gebi ahaanba ka duwan. Qaar badan oo ka mid ahi waxay ku soo gabagabeeyeen in qoyskiisu ay ka soo haajireen magaalada Qurduba, oo ahayd meesha uu ku dhashay aabbihii, una guureen magaalada Alcalá de Henares (Qalcadda Wabiga ama Qalcadda Cabdisalaam), oo ku taalla gobolka Madrid (Majriid), taas oo ahayd magaalada uu ku dhashay sannadkii 1547-kii.

Waxaa sidoo kale jira kuwo sheegaya in gurigiisii ugu horreeyay uu ahaa mid u dhisan qaab-dhismeedka Carbeed ee loo yaqaan Mudajan. Intaa waxaa dheer, yaraantiisii wuxuu galay safarro badan oo geeyay magaalooyin Carbeed oo ku yaalla Waqooyiga Afrika. Waxa kale oo jira caddeymo lagu xidhiidhinayo marxaladihii ugu dahsoonaa noloshiisa, sida xilliyadii xabsiga, xidhiidho suurtagal ah ama “lagu tuhunsanaa” oo uu la lahaa bulshada Mooriskiyiinta iyo Muslimiinta ku noolaa Seville — halkaas oo uu ku sugnaa saddex sanno — iyo magaalooyin kale oo Andalus ah. Iyadoo taariikhyahannada “dhaqanka” ay caado ka dhigteen inay sababaha baadhitaannada ku micneeyaan deymo isa soo taray ama “xisaabo maaliyadeed oo uu si khaldan u sameeyay” markii uu ahaa ururiye cashuureed, ilo kale ayaa soo jeedinaya in xukunnada xabsigaasi ay xidhiidh la lahaayeen dhibaatooyinkiisa gaarka ah ee uu kala kulmay Maxkamadihii Baadhitaanka Diimeed.

Aragtidani, inkastoo ay culays ku leedahay koox cilmi-baadhayaal ah, haddana weli waa mala-awaal u baahan baadhitaan iyo caddayn dheeraad ah. Hase yeeshee, waxa ugu xiisaha badan ayaa ah in aysan ku koobnayn taariikh nololeedka dibadda ee Servantes, balse ay ku andacoonayso in raadkeedu uu ku dhex milmay qoraalka “Don Quixote” laftiisa: farsamooyinka sheekaynta, jilayaasha, ereybixinta, iyo xitaa qaab-dhismeedka cutubyada.

Haddaba, haddii sheegashadani ay dibadda uga muuqato xaqiiqo ahaan, sidoo kale ma uga muuqataa gudaha qoraalka? Taasi waa mawduuca maqaalka xiga, kaas oo aynu “Don Quixote” uga akhrin doonno dhinaca gudaha ee qoraalka laftiisa.

• Qormadan waxa laga soo turjumay halkan.