Sahanka iyo Nolosha Soomaalida

Sahanku waa aqoon fac-weyn, dhaxal soo jireen ah oo sal iyo laf-dhabar u ah dhaqanka Soomaalida, gaar ahaan nolosha xoolo-dhaqatada iyo reer guuraaga. Waa il-wareed muhiim ah oo lagu go’aamiyo jihada nololeed ee reer miyiga ; geeddi iyo nagaadi labadaba. Waana kan lagu ogaado dhulka meesha aaran ah, ee baad iyo biyo laga heli karo, iyo inuu naqu yahay mid geshi leh oo cudur iyo gofloleba ka fayow.

Haddaba, Soomaalida oo lagu tilmaamo dad reer guuraa ah, ayaa waxaa geeddigooda had iyo jeerba ka horrayn jiray sahan ay u diran jireen meeshii ay reeraha u rarayaan. Mudnaanta iyo meeqaamka uu sahanku ku leeyahay noloshii Soomaalida waxa si qotodheer loogu kaydiyey maahmaahyo iyo halhaysyo dhaqameed facba fac u gudbiyo. Waxaa tusaale fiican u ah maahmaahda caanka ah, ee odhanaysa : “Reer sahan la’aan ma guuro”. Maahmaahdani waxa ay si cad oo mug iyo miisaan leh u muujinaysaa muhiimadda sahanku u leeyahay go’aanka geeddiga ee reer guuraaga Soomaalida.

Dhanka kale, sahanku waa hawl culus oo salka ku haysa aqoon, karti iyo waayo-aragnimo. Ma aha shaqo cid walba lagu aamini karo, ee waxaa loo diraa ruux gaar ah oo buuxiyay tilmaamo adag oo muhiim ah. Sidaa darteed, ruuxa sahanka loo dirayaa waa inuu noqdaa dhegabadane, waa nin wargaleen buuxa ah oo si qoto dheer u yaqaan dhulka, deegaanka, iyo dadka. Waa indheergarad miyir-qaba, oo leh karti uu ku garto xaaladaha kala duwan. Waa nin cirmaal ah, oo aqoon u leh astaamaha dabiiciga ah, iyo kuwa bulshada. Waa Rabbi yaqaan run-sheeg ah, oo aan been lagu aqoon, xalaal-quute danta guud u darban.

Ninka sifooyinkaas laga helo, waxaa la yidhaa “wargaleen baa la helay”, wehelna uma baahdo. Warka uu sheegaana muran la’aan baa lagu guuraa, sida ku cad maahmaahda tidhaa “Sahan iyo sodogba lalama marmo.”

Haddii ninka tilmaamahaa leh la waayo, waxaa la isku daraa labo ilaa saddex nin oo lagu yaqaan daacadnimo, xikmad iyo xushmad. Warka ay keenaan waxaa dib u eegaya odayaal waayo-arag ah, kuwaasoo go’aan ka gaadha.

Ugu horrayn, ninka sahanka loo diray, marka uu soo gaadho galin iyo dhul naq leh, waxa uu baadhaa nooca roobka deegaanka ka da’ay, inuu yahay tumay (roob soconaya oo aan biyo badnayn) ama biyo-dhig (roob xoog leh oo biyo dhiga). Waxa uu sidoo kale ogaadaa goorta uu roobku uu da’ay. Intaa kaddibna, dhulka ayuu qodaa isaga oo u kuur galaya heerka uu roobku gaadhay iyo inta uu raysku joogo.

Dabadeed wuxuu soo indha-indheeyaa ambadii uu reerku degi lahaa, aqalkii curadka min-weynada halkii la furayo, kii min-yarada la furayo, iyo haddii gabadhi kula taalay aqalkeedkada halka la furayo, xeradii ayuu soo joogsadaa. Kaddib wuxuu soo eegaa biyahu inta ay u jiraan ambada reerku degayo, sidoo kale baadku intuu u jiro iyo in soof lagu gaadhi karo.

Soo xulista ninka sahanka u baxayaa waa geeddi qorsheysan, laguna saleeyo aqoon, waayo-aragnimo iyo hufnaan, si looga fogaado ambad iyo basanbaas bulshada soo gaadha. Sidaa darteed, sahanka waxaa ka caaggan toddobada nin ee loo yaqaano Ilma Habar Masiibeed, kuwaas oo ay ka mid yihiin : beenaalaha, booli quutaha iyo tuuggu.

Sahanka iyo hannaanka xog warranka

Sahanku, sidaan kor ku soo sheegnay, waa aqoon-dhaqameed fac weyn, wuxuuna leeyahay hannaan iyo dhidibbo sal u ah, waxaana ka mid ah hannaanka xog-waranka. Tusaale ahaan, marka uu sahanku ka soo noqdo meeshii loo diray, waxaa warka ka qaadi jiray duqayda iyo wax-garka reerka, iyagoo ka warsan jiray xaaladaha uu soo arkay iyo waxa uu la soo kulmay, abaar iyo aaran midkood. Xog-warrankaas ayaa bil matel u dhaca sidan soo socota :

Waxaa la joogaa xilli adag oo jiilaal hawaarsaday, abaar ba’anna dad iyo duunyaba ku habsatay. Waxaa milay caways ah, waxa   reerka soo laabtay Coofle, oo muddo siddeed caano-maal ah, sahan ugu maqnaa Guban, oo la sheegay in roob ka da’ay. Duqaydii, wax-garadkii iyo dhallintii ayaa golaha isugu yimid, iyagoo u gaajo qaba warka sahanka. Caafi, oo ah duqa reerka ugu da’da weyn, ayaa hadalka furay, wuxuuna yidhi: "Cooflow, warbaa ugu gaajo kulule, bal nooga warran waxaad aragtay ee Eebbe ku tusay.”

Coofle ayaa hadalkiisa ku bilaabay :

Siddeed caano-maal baan maqnayn, magan baan ahayn oo magan Ilaahay baan ahayn. Sahan baan tegnay, oo sahankii wadkii galay baan tegnay. Wixii aan ka tegnay wax dooriya indhahayagu ma arag, dhegahayaguna ma maqal. Dhulka siigo mooyee sax kama soo sarrayn, madheer haddii la jiido saxar kama soo qaado, dameer laba fool lihi waxba kama soo gooyo, carrab sagaaro waxba kama soo qaado. Geedaha saxar ma dul yaallo, saxarna ma hoos yaallo.

Abaartu waa tu weyn, waa oday ka wareeris, garraatigay dhigatay. Biyuhu waa dhiidhi, waa gimish, waa bir is-kula guur, waa weji dil, waa u abtiris. Biyuhu ceel abaytin ah bay isugu tegeen. Ceelkii Beeyo la odhan jiray waa ka dhaqaaq, ceelkii laas ahaa waa ka dhaqaaq, ceelkii Bataax ahaa waa ka dhaqaaq, Gal iyo Dhijaanna waa ka dhaqaaq. Moqor buur ku yaal — warkii daa !

Xooluhu hadday soofayaan rukun baa hadha, hadday soo hoyanayaan rukun baa hadha, hadday aroorayaan rukun baa hadha, hadday fulayaan rukun baa hadha. Xeradana rukun baa ku hadha. Haadku laba neef ma wada cuno, waraaba ooman iyo waraaba fuli ba way dhergeen, gofloluhuna waa sankaba ha sii dayn.

Ido isaraarixinaya iyo inan dabaali indhahaagu ma arkaan, riyo barqan iyo lo’ baqanaysa indhahaagu ma arkaan, awr dhibi le indhahaagu ma arkaan, orgi shareeryo leh indhahaagu ma arkaan, inan guuxaya oo waa laguu guurin gu’ga maanta timaha u feedhanaya indhahaagu ma arkaan, inan waa laguu guurin iyo gablaa laguu tumi timaha u fidhanaysa indhahaagu ma arkaan.

Adhi siidaa, ninkii adha aaminayna siidaa. Lo’da siidaa, ridii dudumo aan fuulayn siidaa, ridii taws lahayd siidaa, ridii geesku jabay siidaa, waxartay dhashayna siidaa.

Dadku waa geel kulaal iyo geed quud, waa nin ay ka du ololayso iyo nin ay ka dul reemayso. Hadday geed qadhaadh daaqdo iyo hadday moroh maroorsataba, male geel buu noqday.

Ninkii samir xumaa welwel wuu dhaafoo wajaquu ku sugnaa, naagtii samir xumaydna inay ceeb soo du’do ama inay carruurta daadiso ayay u dhaweyd.  Abaartu taa bay ahayd, wax jira Alla og, Ilaah naga war-roon, wayddiin adaa iigu noqon, waa nabad — nabad, nabadi ha dhowdo !

Caafi baa hadalka qaatay oo yidhi :

“Nabad gal, nabaadiino ku waar, warrantay weynow. Wiilkaaga wiilkiisu kuu xiir.”

Maalmo kooban dabadeed, ayuu mar kale hillaac ka baxay isla Guban. Coofle, oo ahaa ruug caddaa hawl kar ah, ayaa sahan mar labaad kabaha u illaday, muddo saddex cisho oo hayaan iyo socad ah kaddib ayuu reerkii ku soo laabtay, xilli barqa ah oo cadceeddu xoogaa godka ka soo baxday.

Duqayda iyo wax-garadka oo sugayay ayaa markale golaha isugu yimid si ay u dhugtaan warka sahanka. Isla Caafi ayaa hadalka furay, wuxuuna yidhi :

“Cooflow, warran oo waxaad aragtay warran, hayee”

Cooflaa hadalka qaatay oo ku bilaabay:

“Saddex habeen baan maqnayn, magan baan ahayn oo magan Illaah baan ahayn. Marti baan ahayn, marti Islaam baan ahayn. Wax na dheefiya mooyee, wax na dhiba Ilaah nama tusin. Waxay ili nacdo, waxay dhegi nacdo iyo wax intiisa la dhaafshay midna ma arag. Roob baan aragnay, oo roobkii rag loo sheegi jiray baan aragnay. Doox iyo daanba wuu duufya qaaday. Goflolle wixii yaallay diga dad iyo diga duunyo, daleed xalay la dhalay buu ka dhigay.

Tigaaddu waa soodu-soodu, biyuhuna waa habac iyo habari shubatay, caanuhuna waa nin iyo maalkii.

Odaygu waa geed u dhac iyo gar-qaad, islaantuna waa daba lul iyo dantaa ka sheekays. Inanku waa timo fidhniin iyo foodhin afuuf, inantuna waa ida dabbaal iyo agaabaysi.

Geeluna waa gooja-boob iyo galinka weer, sucu waa bunaaxis, dibiguna waa diifays, iduhuna waa asool, riduna waa dhega-taag iyo midhiflayn, orgiguna waa balooki, dameertuna waa farda la ciyaar, dameerkuna waa danan weyn. Aygu baqti-cun maahee waa qabaal u buuxis, dhiishu waa hogays, gorofku waa argeeg, kodhuhuna waa asal. Gaashaan garab kuma jirin, qolxad laguma seexanayn, warankuna muskuu ku jiray, barbaari ciyaar bay ahayd.

Waxaan aragnay waxaas buu ahaa, wax jira Alla og, Ilaah naga war-roon, wayddiin adaa iigu noqon. Waa nabad — nabad, nabadi ha dhowdo.”

Caafi baa hadalka qaatay oo yidhi :

“Warrantay weynow, wiil jira noqo, cirro maahee cadaabkii la’ow. Nimcada aad sheegtayna Alle ha inoo rooneeyo.”