Saddaam Khaliifa Xaftar... “Dhaxal-sugaha” la filayo ee Liibiya

Qof kasta oo la socda hadalladii ugu dambeeyey ee Saddaam Xaftar waxa soo gaadhaya ereyo ay ka mid yihiin: iskaashi, dano wadaag, Liibiya midaysan, iyo in hubku hoos yimaado awoodda dawladda. Waa hadallo u eg kuwo ka soo baxaya siyaasi rayid ah oo isu soo bandhigaya shacabka, ee aan ahayn afka nin hoggaaminayay ciidan hubeysan oo ka baxsan awood dawladeed oo la soo doortay, sida Ciidanka Taariq binu Siyaad, oo dhab ahaan u shaqeeya sidii ciidan madax-bannaan oo ku dhex jira ciidanka, kana amar qaata hal nin, halkii uu ka hoos shaqayn lahaa hay’ad dawladeed.

Waxaa laga yaabaa in tani ay tahay mashruuca laftiisa: in awoodda milatari loo beddelo sharciyad siyaasadeed. Ninka dhawr sano ka hor ahaa taliyaha guuto ku sugan Benghazi ayaa maanta loo arkaa dhaxal-sugaha suuragalka ah ee hoggaanka Liibiya, barigeeda iyo galbeedkeedaba. Arrintan waxaa fududeeyay dhawr arrimood, inkastoo ay jiraan xadgudubyo loo nisbeeyo. Sheekada koritaankiisu waxay ka bilaabatay qoyskiisa dhexdiisa, kana fog wararka laga faafiyo khilaafaadka, waxayna sii martay saliidda iyo shabakaddiisa ballaadhan ee xidhiidhada gobolka.

Waa kuma Saddaamka Liibiya?

Sida ay sheegayaan ilo kala duwan, Saddaam Khaliifa Xaftar wuxuu ku dhashay Benghazi sannadkii 1991-kii, waana wiilka ugu yar ee Khaliifa Xaftar. Warar badan ayaa tilmaamaya in aabbihii ugu bixiyay magaca “Saddaam” isagoo ku maamuusaya madaxweynihii hore ee Ciraaq, Saddaam Xuseen, taasoo ka turjumaysay fikirkiisii xilligaas ee ku dhisnaa waddaniyadda Carabta. Wuxuu ku soo koray maqnaanshaha aabbihii, kaas oo masaafuris ku joogay gudaha Mareykanka intii uu talada hayay Mucammar Al-Qaddaafi, halka qoysku uu ku hadhay Liibiya ilaa uu aabbihii ku soo laabtay sannadkii 2011-kii.

Bishii Maarj 2024-kii, wuxuu helay shahaado sharafeed dhakhtarnimo oo cilmiga militariga ah, kana timid Akadeemiyada Sare ee Daraasaadka iyo Istaraatiijiyadda Militariga ee Masar. Tallaabadan ayay qaar ka mid ah falanqeeyayaashu u arkeen isku day lagu xoojinayo muuqaalkiisa hay’adeed iyo in sharciyad dheeraad ah loogu yeelo doorkiisa militari iyo siyaasadeed ee sii kordhaya, in ka badan halkay ahaan lahayd sii wadidda waddo ciidan oo dhaqameed.

Koritaankiisu wuxuu ahaa mid aad u degdeg badan wixii ka dambeeyey 2016-kii, markaas oo loo magacaabay taliyaha Guutada Taariq bin Siyaad intii lagu jiray dagaalkii Benghazi, kaas oo saldhig u noqday in aabbihii gacanta ku dhigo magaalada. Halkaas ayuu si joogto ah uga sii dallacay: isagoo noqday Taliyaha Guud ee Ciidamada Dhulka sannadkii 2024-kii, ka dibna loo dalacsiiyay darajada Sarreeye Guud, ugu dambayna bishii Ogos 2025-kii loogu magacaabay ku-xigeenka Taliyaha Guud amar toos ah oo ka yimid aabbihii. Waxaa taas barbar socday wax-ka-beddel lagu sameeyay xeerarka ciidanka, taas oo albaabka u furtay inuu mustaqbalka si buuxda u qabto xilka Taliyaha Guud. Dad badan ayaa koritaankan u arkay inuusan ahayn dallacaad ciidan oo caadi ah, balse uu yahay qorshe dhaxal-wareejin si nidaamsan loo fulinayo oo qof walba hortiisa ka socda. Saddaam qudhiisu wuxuu arrintan si cad u muujiyay markii uu sheegay inuu damacsan yahay inuu u tartamo madaxtinimada Liibiya haddii doorashooyin la qabto.

Saddex wiil... saddex waddo... hal yool

Waxa si weyn looga hadlay saaxadaha siyaasadda iyo warbaahinta khilaafyo ka dhex jira qoyska Xaftar iyo tartan adag oo wiilasha u dhexeeya, kaas oo ku saabsan saamaynta iyo cidda beddeli doonta aabbahood. Warar badan ayaa khilaafkaas u soo bandhigay xaqiiqo jirta, iyagoo sabab uga dhigaya in Saddaam uu yahay walaalka ugu yar halka Khaalid iyo Belqaasim ay ka waaweyn yihiin, sidaas darteedna la isweydiinayo sababta isaga loogu doortay hoggaanka.

Hase yeeshee, ilo dawladeed oo qoyska ku dhow ayaa gebi ahaanba diiday sheekadan. Wuxuu si cad u yidhi: “Khilaaf noocaas ahi ma jiro. Waxa indhaha dadka u muuqda tartan u dhexeeya wiilasha waa qaybinta doorar si taxaddar leh loo qorsheeyay, taas oo mid kasta loogu xilsaaray hawl weyn oo u adeegaysa hal ujeeddo oo wadajir ah”: in midkood noqdo Madaxweynaha Liibiya. Sida uu qabo, caqligu wuxuu sheegayaa: maxay walaaluhu ka faa’iidayaan inay ku dagaallamaan awoodda aabbahood, iyadoo iskaashigoodu uu midkood gaadhsiin karo madaxtinimada dalka oo dhan? Sidaa darteed, khilaafku ma aha doorasho macquul ah mana aha mid faa’iido leh; waa hub ay cadawga Xaftar isku dayayaan inay caqabad kaga dhigaan jidka qoyska.

Aragtidan waxaa taageeraya mas’uul sare oo hore oo caalami ah, muddona ka soo shaqeeyay arrimaha Liibiya, kaas oo aaminsan in go’aanka cidda beddeli doonta Xaftar la gaadhay wakhti hore. “Arrintaas horay ayaa loo go’aamiyay. Khaliifa wuxuu hay’adihiisii u qaybiyay wiilashiisa, isagoo u kala qoondeeyay dhaqaalaha iyo awoodda. Go’aankaas waa mid hore loo qaatay.”

Run ahaantii, Khaliifa Xaftar oo da’diisu dhaaftay siddeetan sano isla markaana caafimaadkiisu si muuqata u sii liicayo, wuxuu si taxaddar leh u kala qaybiyay doorarka saddexdiisa wiil: Saddaam wuxuu ku sugan yahay safka hore ee militariga iyo diblomaasiyadda, Khaalid wuxuu gacanta ku hayaa amniga gudaha, halka Belqaasim uu madax ka yahay Sanduuqa Horumarinta oo maamula balaayiin dib loogu dhisayo Derna. Qaybintan waxaa loo arkaa istaraatiijiyad qoys oo si adag loo qorsheeyay si loo ilaaliyo awoodda.

Maxaa ka dhigay qoyska Xaftar kuwo awood badan?

Mid ka mid ah sababaha qoyska Xaftar u noqday xarunta awoodda Liibiya waa shabakaddooda ballaadhan ee xidhiidhada gobolka, taas oo quudisa saamayntooda. Shabakaddani waxay ka bilaabataa Khaliijka waxayna gaadhaa Afrika, iyadoo isku dhufsanaysa xisaabaad juqraafiyeed iyo dano dhaqaale oo is dhexgalay.

Dhanka Khaliijka, Isutagga Imaaraadka Carabta ayaa weli ah tiirka ugu weyn ee taageera xerada Bariga Liibiya. Saddaam wuxuu sii adkeeyay xidhiidhkii aabbihii la lahaa Abu Dabay isagoo la kulmay mas’uuliyiin Imaaraati ah, taas oo ka dhigtay inuu noqdo sii wadaha dabiiciga ah ee isbahaysigaas oo jiray tan iyo sannadkii 2014-kii.

Boqortooyada Sacuudiga, xidhiidhkeedu la leeyahay qoyska Xaftar waa mid ka taxaddar badan kan Abu Dabay. Si kastaba ha ahaatee, Riyaad may xidhin albaabbada xidhiidhka ay la leedahay Bariga Liibiya, gaar ahaan iyadoo maamulka hadda ee Trump uu Xaftar u arko lammaane suurtagal ah oo gacan ka geysan kara xasilloonida gobolka.

Dhanka Masar oo ah deriska bari, xidhiidhku kuma koobna oo keliya wada-shaqaynta dhaqameed ee Qaahira iyo Taliska Guud ee Ciidamada Liibiya, balse wuxuu sidoo kale ka muuqdaa jidkii uu Saddaam u soo maray dhismaha sumcaddiisa. Wuxuu shahaadada sharafeed ee dhakhtarnimada ka qaatay Akadeemiyada Sare ee Daraasaadka iyo Istaraatiijiyadda Militariga ee Masar, taas oo loo arko calaamad muujinaysa heerka ay Masar u maalgelisay dhaxal-sugahan la filayo. Qaahira waxay u aragtaa Saddaam dammaanad lagu sii wadi karo iskaashiga amni ee xuduuddeeda galbeed iyo caqabad ka hortagta kooxaha ay u aragto in ay khatar ku yihiin jiritaankeeda.

Ruushka, xidhiidhkiisa qoyska Xaftar wuxuu ku dhisan yahay dano istaraatiiji ah, ma aha daacadnimo fikiryeed. Moosko oo muddo sanado ah adeegsanaysay ciidamada Wagner, kuwaas oo hadda ku shaqeeya magaca “Africa Corps” si ay u taageeraan Ciidanka Qaranka Liibiya, waxay Saddaam u aragtaa kaadh muhiim ah oo ay cadaadis ugu saari karto reer Galbeedka wadaxaajoodyada Liibiya.

Dhanka Afrika, Chad waxay la leedahay xidhiidh adag oo isugu jira iskaashi iyo xiisad. Xuduudda dheer iyo qabiillo labada dhinac deggan ayaa ka dhigaya N'Djamena dhinac aan laga maarmi karin marka laga hadlayo xisaab kasta oo Liibiya ku saabsan.

Suudaan, inkastoo ay ku mashquulsan tahay dagaalkeeda sokeeye, haddana waxay qayb ka tahay isla’egtan adag. Inkastoo ciidamada Xaftar ay si cad u diideen inay xidhiidh la leeyihiin Ciidamada Taageerada Degdegga ah (RSF), haddana warbixinno ay Qaramada Midoobay diiwaangelisay ayaa sheegaya wax ka duwan: in ciidamadiisu taageero militari siiyeen Maxamed Xamdaan Dagalo (Xemeedti) intii uu dagaalka kula jiray ciidanka Suudaan.

Inkasta oo dhammaan dhinacyadani ay leeyihiin dano kala duwan, haddana waxay ku kulmaan hal xaqiiqo oo dhaqaale: qoyska Xaftar awooddooda kuma aysan dhisin hub keliya, balse sidoo kale waxay ku dhiseen saliid iyo dhaqaale. Dakhliga saliidda wuxuu maraa nidaamka qaranka, halka balaayiin lagu wareejiyo mashaariic ay maamulaan hay’ado uu qoysku gacanta ku hayo: Wakaaladda Horumarinta Qaranka oo xidhiidh la leh Guutada Taariq bin Siyaad ee uu hoggaamiyo Saddaam, iyo Sanduuqa Horumarinta iyo Dib-u-dhiska Liibiya oo uu hoggaamiyo Belqaasim.

Dhanka kale, Taraabulis, caasimadda iyo xarunta dawladda ay Qaramada Midoobay aqoonsan tahay, waxay walaac weyn ka qabtaa koritaanka degdegga ah ee Saddaam. Si kastaba ha ahaatee, dadka wax indha-indheeyaa waxay tilmaamayaan isbarbardhig muuqda: Dawladda Midnimada Qaranka lafteedu kama dhalan doorashooyin, balse waxay ka dhalatay geeddi-socod wadaxaajood oo Qaramada Midoobay gadhwadeen ka ahayd, kaas oo weli aan lahayn saldhig taageero dadweyne oo adag.

Eedeymo aan baaba’in

Lagama hadli karo Saddaam Xaftar iyada oo aan la xusin eedeymaha loo jeediyo. Ururka Amnesty International wuxuu sannadkii 2022-kii diiwaangeliyay xadgudubyo culus oo uu u nisbeeyay Guutada Taariq binu Siyaad, kuwaas oo ay ka mid yihiin dilal ka baxsan sharciga, jidhdil, afduub qasab ah, tacaddiyo galmo iyo barakicin. Ururku wuxuu ku soo gabagabeeyay in qaar ka mid ah falalkaasi ay gaadhi karaan heer dambiyo dagaal. Bishii Febarwari 2026-kii, warbixin ay soo saareen khubarada Golaha Ammaanka ee Qaramada Midoobay ayaa shaacisay in heshiisyo saliid loo leexiyay hay’ado xidhiidh la leh Saddaam, iyadoo arrintaas lagu tilmaamay “khatar toos ah oo ku wajahan geeddi-socodka kala-guurka siyaasadeed, nabadda iyo amniga Liibiya.” Dhanka sharciga, Spain waxay sannadkii 2024-kii soo saartay amar lagu soo xidhayo, iyadoo ku eedeysay inuu ku lug lahaa tahriibinta hubka.

Eedeymuhu kuma eka gudaha Liibiya. Kooxda khubarada ee Qaramada Midoobay ayaa sidoo kale diiwaangelisay taageero ay ciidamada Xaftar siiyeen Ciidamada Taageerada Degdegga ah (RSF) intii uu socday dagaalka Suudaan, ha noqoto fududeynta qulqulka hubka ama tababarka dagaalyahannada. Tani waxay Saddaam gelinaysaa isbarbar yaac weyn: isagoo isu soo bandhigaya inuu yahay dhisaha dawladnimada, halka xidhiidhka lagu eedeeyay inuu la leeyahay RSF, oo baadhayaal Qaramada Midoobay ay ku diiwaangeliyeen dambiyo argagax leh oo laga geystay Suudaan, uu hoos u dhigayo kalsoonida lagu qabo.

Faallooyinka ugu cadcad ee ku saabsan maqnaanshaha isla xisaabtanka waxaa bixiyay isla mas’uulkii hore ee caalamiga ahaa, isagoo isweydiiyay: “Marko Rubiyo ma ogaa eedeymaha badan ee Saddaam Xaftar ku xidha xadgudubyada xuquuqda aadanaha markii uu la kulmay? Ma ka hadlay arrinta labada xildhibaan ee Baarlamaanka Liibiya ee sida khasabka ah loogu waayay Benghazi toddobadii sano ee la soo dhaafay? Waa arrin layaab leh in Wasiirka Arrimaha Dibadda Mareykanka uu la kulmo qof lagu eedeeyay xadgudubyo xuquuqeed oo si ballaadhan loo diiwaangeliyay, iyada oo aan u muuqan inuu arrintaas wax ka soo qaaday.”

Mas’uulkaasi wuxuu sidoo kale xusay kiiska xildhibaanad Siham Sergiwa, oo habeenkii laga afduubtay gurigeeda, ilaa maantana aan la ogeyn halka ay ku dambeysay. Wuxuu sheegay inuu la kulmay qoyskeeda: “Dadkani wax jawaab ah ma hayaan. Habeen dhexe ayaa la kaxeeyay, kadibna aamusnaan buuxda ayaa dhacday. Qof walba wuxuu ka baqayay inuu ka hadlo wixii ku dhacay.”

Ben Fishman, oo hore u ahaa Agaasimaha Arrimaha Waqooyiga Afrika ee Golaha Ammaanka Qaranka Mareykanka, haddana ah cilmi-baadhe sare oo ka tirsan Machadka Washington ee Siyaasadda Bariga Dhexe, wuxuu sheegay in sumcadda muranka dhalisay ee ciidamada Saddaam, kuwaas oo lagu eedeeyo xadgudubyo iyo xidhitaanka mucaaradka, ay adkaynayso in loo soo bandhigo saldhig lagu dhisi karo sharciyad qaran oo midaysa shacabka. Wuxuu intaas ku daray in Saddaam Xaftar aanu ahayn shakhsi lagu midaysan yahay, ma aha oo keliya guud ahaan Liibiya, balse xitaa gudaha xerada Bariga Liibiya, halkaas oo koritaankiisu uu dhalinayo shaki iyo diidmo ka dhex jirta qaar ka mid ah siyaasiyiinta iyo bulshada. Waxaa sidoo kale la og yahay in qoyskani caadaystay cabbudhinta iyo qafaalashada dadka ka soo horjeeda.

Aragtidani waxay la jaanqaadaysaa digniinta mas’uulkaas hore ee caalamiga ah ee ku saabsan in awood aan muteysan sharciyad la siiyo. Wuxuu yidhi: “Haddii loo oggolaado inay gaadhaan Galbeedka Liibiya, gaar ahaan Taraabulis, waxaad si fudud saacaddaada ugu hagaajin kartaa wakhtiga ay dalka oo dhan la wareegi doonaan.”

Halkaas waxaa ka muuqata mushkilad aasaasi ah. In Saddaam loo soo bandhigo “nin dawladeed” waxay si cad u tahay dhaxal-wareejin awood, waxayna gacan ka geysan doontaa ka baxsashada isla xisaabtanka. Isla mas’uulkaasi wuxuu aaminsan yahay in muuqaalka maanta uu yahay soo noqoshada hannaan hore u fashilmay. Wuxuu taas ku saleeyay xaqiiqda ah in isbahaysiyada taageeraya aysan is beddelin: “Dalalka u muuqda inay taageerayaan heshiiskan waa ku dhowaad isla kuwii taageeray weerarkii Xaftar ee 2019-kii.”

Wuxuu sidoo kale soo xigtay taariikhda dhow: “Tani may shaqayn 2019-kii, mana aysan shaqayn 2020-kii, mana u maleynayo inay hadda shaqayn doonto.”

Waxa isaga walaaca ugu weyn ku haya waa maalinta ka dambeysa heshiis kasta. Wuxuu ka digay: “Haddii ay cagta geliyaan albaabka, ma arko sida qoyska Xaftar ay ugu qanci doonaan xil madaxweyne oo astaan uun ah. Taasi ma aha hab-dhaqankooda.”

Bariga Liibiya mar walba wuxuu Xaftar siiyay awood militari, se waligiis ma siin xukunka Liibiya oo dhan. Wuxuu hadalkiisa ku soo gabagabeeyay su’aal: “Su’aasha dhabta ahi ma aha sida ay ku geli doonaan awoodda, balse waa waxa dhici doona marka ay saldhig ka dhex helaan.”

Ugu dambayn, lama fahmi karo koritaanka Saddaam Xaftar haddii laga gooyo duruufaha Mareykanka ee soo dhaweeyay, taas oo ka muuqatay kulammadii heerka sare ahaa ee uu ku yeeshay Washington, oo ay ku jirto la kulankiisii Wasiirka Arrimaha Dibadda ee Mareykanka, Marko Rubiyo. Washington oo muddo dheer ku celcelinaysay xal siyaasadeed, doorashooyin iyo ku dhaqanka sharciga ee Liibiya, ayaa maanta gacan qaadaysa nin ay warbixinno Qaramada Midoobay ku eedeeyaan xadgudubyo la diiwaangeliyay, isla markaana xidhiidh muran badan dhaliyay la leh Ciidamada Taageerada Degdegga ah (RSF) ee Suudaan. Haddii Washington ay doonayso inay ku celiso tusaalaha Suuriya ee Axmed Al-Sharac, oo mar uu Mareykanku doon-doonayay haddana noqday madaxweynaha Suuriya, waxay la kulmi doontaa xaalad aad uga adag, oo leh kala qaybsanaan gudaha ah oo aan la mid ahayn tan Suuriya.

• Qormadan waxa laga soo turjumay halkan.