Qulqulkii Weynaa ee Sebta: Maxaa Dhab Ahaan Sababay?

Marna hore looma arag qulqulka muhaajiriin sharci-darro Morookaan ah iyo dalal kaleba oo gaadhay heerka tiro ee dhacay intii u dhexaysay habeenkii 29-ka ilaa 31-ka Julay, waxa ay ku sii jeedeen Sebta, oo ah magaalo ay Isbayn haysto. Tirada dadka galay Sebta waxay kor u dhaaftay konton kun, halka tirada ku dhimatayna kor u dhaafeen boqol qof ilaa xilliga maqaalkan, kuwaas oo si rasmi ah loo shaaciyey.

Waxaa intaas dheer dadka weli la la’yahay, saamaynta caalamiga ah ee dhacdadani ku yeelatay Isbaanishka iyo Yurub, iyo walaaca laga qabo cawaaqibteeda. Arrintu waxay gaadhay xitaa Xoghayaha Guud ee Qaramada Midoobay, oo ku baaqay in la ilaaliyo karaamada dadka qaxaya. Waxay gaadhay sidoo kale Maraykanka, halkaas oo Donald Trump uu cambaareeyay siyaasadda Isbayn taas oo uu ku tilmaamay mid ka indho laabanaysa tahriibka, isagoo ka digay in xaalad la mid ah tii Sebta ay ka dhici karto haddii Dimuqraadiyiintu ku guulaystaan doorashada. Intaas waxaa sii dheer, dhacdadu waxay heshay tebinta warbaahinta caalamiga ah.

29-kii Julay, wararka ugu waaweyn ee Morooko iyo Isbaanishka waxaa hoggaaminaysay sawirka gabadh xidhan dharka dabaasha oo ka ilaalinaya qabowga badda ee deegaankaas ay maraan hirarka qabow. Waxay sidoo kale xidhnayd qalabka toosinta ilkaha, waxayna ahayd ciyaartooyad xirfad leh. Waxay ku guulaysatay inay dabaal kaga gudubto marinka badda ee u dhexeeya xeebta Finideq, ama sida ay Isbaanishku ugu yeedhaan Kastiikho (oo ah hoteel oo la yareeyey), ilaa Sebta.

Falanqeeyayaasha oo dhami waxay qaadaa-dhigayeen muuqaal cusub oo ku saabsan “xarraga”, oo ah muhaajiriinta sharci-darrada ah. Waxay muujinayeen in dadkaasi aanay ahayn kuwo saboolnimadu ku kaliftay inay tahriibaan, balse ay yihiin dad doonaya nolol lagu ilaaliyo karaamadooda laguna ixtiraamo xorriyaddooda.

Falanqaymo kale ayaa tahriibka dabaasha ah ku xidhiidhiyey go’aan ay gaadhay Maxkamadda Sare ee Isbaanishku, kaas oo mamnuucayay in dib loo celiyo dadka Sebta ku soo gala iyagoo dabaalanaya. Go’aankaas ayaa la sheegay inuu dhiirrigeliyay maafiyada abaabulan ee ka ganacsata tahriibka, kuwaas oo si dhow ula socda suuqa tahriibka, inay ku riixaan kumannaan qof inay halista galaan.

Se sawirku wuu is beddelay 30-kii Julay, markii aan indhahayga ku arkay dad fara badan oo lug ku socda min Tadwaan ilaa xadka, masaafo dhan 40 kiiloomitir. Waxaan sidoo kale arkay jidka u dhexeeya Tadwaan iyo Tanja oo dhererkiisu yahay ku dhowaad 60 kiiloomitir, iyadoo dadku lugaynayeen kulayl aad u daran, qaarna ay fuulayeen baabuurta waaweyn ee xamuulka.

Tirada dadka iyo xawaaraha ay kooxuhu u socdeen waxay muujinaysay in ciidammada ammaanku aanay karaan u hayn inay xaaladda xakameeyaan.

In ka badan 50,000 oo qof ayaa galay Sebta muddo 48 saacadood gudahood ah. Sebta asal ahaan waa qalcad ay Boortaqiisku qabsadeen sannadkii 1415-kii, dabadeedna Isbaanishku la wareegay. Hase yeeshee, ma noqon magaalada maanta la yaqaan ilaa markii Isbaanishku ballaadhiyay xukunkooda intii lagu jiray waxa loo yaqaan Dagaalkii Tadwaan sannadkii 1860-kii. Kadib markii ay soo noqnoqdeen isku dayadii qaxootiga ka imanaya koonfurta Saxaraha si ay u galaan magaalada, waxaa lagu wareejiyay dayr adag. Sidaas darteed, waddada keliya ee lagu geli karaa waxay noqotay badda, sidii dhacday sannadkii 2021-kii, ama duufaantii ku qulqulaysay xadka.

31-kii isla bishaas, magaalada Melilla ee la haysto, kooxo badan oo ka yimid tuulada deriska la ah ee Beni Ansar ayaa fuulay xayndaabka birta ah iyagoo isku dayaya inay jebiyaan. Arrintu ma ahayn oo keliya masiibo bani’aadamnimo, maadaama Sebta aysan qaadi karin qulqul dad oo gaadhaya ku dhowaad saddex-meelood laba meel dadka magaalada deggan. Waxay sidoo kale ahayd dhibaato siyaasadeed, ugu horrayn gudaha Isbaanishka. Taasi waxay ku khasabtay Ra’iisul Wasaaraha Isbaanishka Pedro Sánchez inuu u safro Sebta, halkaas oo uu ku sheegay in wixii dhacay ay ahaayeen xadgudub ka dhan ah madaxbannaanida Isbayn. Wuxuu cambaareeyay maafiyada tahriibka, wuxuuna ammaanay iskaashiga Morooko.

Dhanka Yurub, Talyaanigu wuxuu ku hanjabay inuu Isbaanishka ka saari doono heshiiska Shengen. Jamhuuriyadda Czech-na waxay qaadatay mowqif la mid ah, halka Faransiiskuna adkeeyay ilaalinta xuduudihiisa berriga.

Saamaynta dhacdadan ayaa la filayaa inay sii xoogaysato gudaha Isbayn. Waxaa suuragal ah in garabka midig ee aadka u xagjirka ahi uu ka faa’iidaysto dhacdadan si uu u xoojiyo hadalladiisa ku saabsan waxa ay ugu yeedhaan khatarta “Moorooyinka” (Morookaanka), iyo cabsida ay ka muujiyaan Islaamaynta Yurub. Hadallada noocaas ahi waxay dhego badan ka helaan qaybo badan oo bulshada Isbaanishka iyo guud ahaan Yurub ka tirsan.

Dabcan, dhacdadani culays weyn ayay ku tahay Morooko. Lama aqbali karo fasiraadaha degdegga ah iyo kuwa ujeeddooyinka gaarka ah wata ee sheegaya in Morooko loo adeegsaday in Isbaanishka dhegta laga maroojiyo, sababtoo ah mowqifkeeda ku aaddan qaddiyadda Falastiin, iyadoo lala kaashanayo Israa’iil. Sidoo kale, lama odhan karo dhacdadan waxay jawaab u ahayd booqashadii Pedro Sánchez uu ku tegay Aljeeriya. Sababtu waa mid sahlan, wixii dhacay waxay dhaawacayaan sumcadda Morooko iyo hadalka ay dowladdu bulshada u gudbiso. Arrintaas waxaa caddeysay safiirka Morooko ee Madrid, Karima Benyaich, oo sheegtay in qulqulka dadkaasi aanu ahayn wax ay Morooko ku faraxsan tahay ama ku qanacsan tahay. Waxaa intaas dheer, dhacdadani waxay ku soo beegantay munaasabadda sannad-guurada caleemo-saarka Boqorka, taasoo meesha ka saaraysa sawirka guulaha iyo aragtida istiraatiijiga ah ee hadallada rasmiga ahi gudbiyaan.

Masuuliyiinta Morooko iyo xisbiyada siyaasadduba way ka aamuseen dhacdada. Aamusnaantaasi se ma qancin qaybo badan oo rayidka Morookaanka ah, kuwaas oo u arkay cawaaqibta dhacdadan masiibo qaran sababta oo ah tirada badan ee dadka ku dhintay biyo-qabatiga, waxayna ku baaqeen in lagu dhawaaqo baroordiiq qaran. Dhanka kale, hay’adaha dowladdu waxay bilaabeen inay abaabulaan dib u celinta dadkii Sebta u qaxay.

Dhacdadan qaxa ee Sebta, ama waxa saxaafadda Morooko ku tilmaantay “baxsashadii weynayd”, waxay mar kale soo celisay arrimaha bulshada ee Morooko. Hase yeeshee, dhacdadani waxay ka gudubtay dhinaca bulsho oo keliya, waxayna yeelatay dhinac siyaasadeed. Morooko maanta ma laha hay’ado dhexdhexaadin ama hay’ado bulshada hagta oo si dhab ah u guta doorkooda, sida xisbiyada siyaasadda, ururrada bulshada rayidka ah, saxaafadda iyo dugsiyada.

Falka siyaasadeed wuxuu hadda u kala qaybsan yahay dowladda iyo aaladaha ay ku cabbudhiso bulshada, iyo barxadaha oo leh hadallo aan caddayn iyo rabshado aan nidaamsanayn. Xaaladduna waxay noqotay mid mar walba halis xambaarsan.

Guulaha ay Morooko gaadhay waxay ku dhisan yihiin waxa loogu yeero dhaqaale laba-weji leh, sida qaab-dhismeedkii gumaysiga. Morookaanku waxay ka helaan oo keliya quud yar. Dadkana laguma qancin karo kaabeyaal casri ah iyadoo ay ku adag tahay inay helaan adeeg caafimaad ama shaqo. Sidaas ayay ku samaysmeen laba bulsho oo aad u kala fog.

Isbeddellada so-siyoolajiga ah ee ka dhacay Morooko looma falanqayn si qoto dheer kadib gilgilashadii mudaaharaadyadii Jiilka Z. Mas’uuliyiintu waxay isbeddellada ula macaamilaan tirooyin keliya, oo ay ku jirto Hay’adda Qorshaynta Qaranka, ee uma arkaan xaalado bulsheed oo u baahan faham.

Kooxda loo yaqaan NEET, oo ah dhallinyarada aan shaqayn, waxna baran, mar dambe ma aha oo keliya kuwo gadoodsan, balse waxay sidoo kale wataan rabshad. Intooda badan da’doodu kama korna 20 sano. Waa jiil ka dhashay waxa loo yaqaan Xeerka Qoyska, kaas oo xilligiisii loo arkayay guul weyn oo la soo hoyey, maadaama uu yareeyay awooddii aabbaha, isla markaana xidhiidhka guurka ka dhigay mid ku salaysan sinnaanta baddelka is-kaashi iyo is-dhamaystir.

Tiro badan oo ka mid ah dadka qaxay waxay ka yimaadeen qoysas leh hal waalid oo keliya, waana jiil ka dhashay Xeerka Qoyska, kaas oo saamayntiisa taban ay ka muuqatay mudaharaadyada ka dhacay gobollada iyo u janjeedhka rabshadaha.

Dhacdadan waxay sidoo kale daaha ka rogtay xaqiiqda gumaysiga ee magaalada Sebta weli ku hoos jirto, waana xaalad ka hadhay waayihii hore.

Waxa dhab ah, in mid ka mid ah dadka qaxay uusan qaadin hal-ku-dheg ku baaqaya xoraynta Sebta. Hase yeeshee, dareenkaasi wuxuu ka muuqday Melilla, halkaas oo dad ka tirsan deegaanka Beni Ansar ay isku dayeen inay jebiyaan xayndaabka.

Waxaa weli jira xaalad gumaysi oo aan wax cudurdaar ahi u jirin, taas oo ka jirta Sebta, Melilla, Jasiiradda Peñón de Vélez de la Gomera (Badis) iyo jasiirado kale oo ku dhow xeebaha Morooko ee Badda Dhexe.

Mas’uuliyiinta Morooko laftoodu waxay qirtaan in uu dalku noqday Morooko laba xawaare ku socda, waxayna cambaareeyaan xaaladdaas.

Morookona, sida guri kasta oo kale, wuxuu leeyahay wejiga hore iyo daarad dambe. Araga fogina waa ka eega labada dhinacba, ee aan sugin in xaqiiqadu si qallafsan u muujiso waxa ku qarsoon gadaasha, ama aan la isku dayin in qorraxda lagu qariyo shaandho, sida ay dhigayso maahmaah Morooko laga leeyahay.

• Qormadan waxa laga soo turjumay halkan.