Muxuu Trump u Dedejinayaa Aqoonsiga Soomaalilaan?

Somaliland waxa ay ku taallaa dhinaca woqooyi ee Jamhuuriyadda Soomaaliya, waxayna leedahay degaan istiraatiiji ah oo eegaya Gacanka Cadmeed iyo Marinka Baab al-Mandab. Iyada oo ay sii kordhayso  ahmiyadda istiraatiijiyadeed ee gobolkan—kaas oo udubdhexaad u noqday loollanka ku saabsan arrimaha amniga, tamarta, iyo ganacsiga caalamiga ah, gaar ahaan wakhtigan ay korodhay khatarta ay Xuutiyiintu ku hayaan Gacanka Cadmeed—xiisaha ku waajahan Somaliland, oo doonaysa inay madax-bannaani ka hesho Soomaaliya, ayaa isaguna sii kordhay, in kasta oo aanay weli aqoonsi ka helin dawlad qudha oo dunida ka mid ah.

Dhammaadka riyadii Soomaali Weyn

Awoodihii gumeysiga reer Galbeedka ayaa Soomaalida u qaybiyey dhowr qaybood, waxaana Shirkii Baarliin ku qaybsaday Faransiiska, Talyaaniga iyo Ingiriiska. Talyaanigu waxa uu la wareegay koonfurta Soomaaliya, oo ay Muqdisho caasimad u noqotay, Ingiriiskuna waxa uu hantiyay woqooyiga Soomaaliya, oo ay Hargeysa caasimad u noqotay, halka uu Faransiiskuna gumeystay xeebta Jabuuti. Intaa waxa dheer, Itoobbiya ayaa iyaduna markii dambe la wareegtay gobolka Ogaadeeniya, halka ay Kiiniyana dhankeeda kaga fidday gobollo ka tirsan dhulka Soomaaliyeed.  Sidaas darteed, gumeystuhu wuxuu u kala qaybiyay shacabka Soomaaliyeed shan gobol oo kala duwan, dhammaantoodna u adeegaya danaha quwadaha gumeysiga. Qaybintaas waxa ka dhalatay riyo qarannimo, taas oo daruuri u ahayd in shacabka Soomaaliyeed lagu mideeyo hal dal oo ka soo bilaabmaya xeebaha Badda Cas, Gacanka Cadmeed, llaa Badweynta Hindiya. Fikradda Soomaali Weyn waxay soo ifbaxday xilligii ay Soomaalidu ku jirtay halgankii ka dhanka ahaa gumeystaha. Sidaas awgeed, waxa ay noqotay fikrad udub-dhexaad u ah halganka xornimo-doonka ah ee shacabka Soomaaliyeed. Dhaqdhaqaaqyadii gobannimadoonka ahaa waxa ay isku raaceen in la soo afjaro gumeysiga, isla markaasna la mideeyo shacabka si loo dhiso Soomaali Weyn.

Dhammaadkii cahdigii gumeysiga, waxa sanadkii 1960-kii xorriyad qaatay woqooyiga Soomaaliya oo noqday dal madaxbannaan, kaas oo caasimaddiisu tahay magaalada Hargeysa, iyada oo madaxbannaanidiisa ay aqoonsadeen dhawr dal oo xubno ka ah Qaramada Midoobey. Isla sanadkaas, koonfurta Soomaaliya ayaa iyaduna ka xorrowday Talyaaniga, waxaana loo aqoonsaday Jamhuuriyadda Soomaaliya,  oo ay caasimaddeedu tahay Muqdisho.

Iyada oo la tixgelinayo fikradda Soomaali Weyn ee ku xididdaysatay bulshada, ayay hoggaamiyeyaashii woqooyiga iyo koonfurta Soomaaliya isku raaceen in la midoobo lana dhiso hal dal oo la yidhaahdo Jamhuuriyadda Soomaalida oo caasimaddiisu Muqdisho tahay.  Waxaa la filayey in Jabbuutina ay mustaqbalka ku soo biirto, kolka ay ka madaxbannaanato gumeystaha Faransiiska.

Si loo adkeeyo muhiimadda ay leedahay fikradda Soomaali Weyn, waxaa calanka rasmiga ah ee qaranka lagu daray shan xidigood, kuwaas oo astaan u ah shanta gobol ee Soomaaliyeed ee uu gumeysigu kala qoqobay. Si kastaba ha ahaatee, riyadii midnimada iyo dhismaha Soomaali Weyn si dhaqso ah bay u shiikhday kaddib markii ay Jabuuti xornimada qaadatay, isla markaana ay ka gaws-adaygtay in ay la midawdo Soomaaliya. Sidoo kale, dawladdii Soomaaliyeed waxa ay ku guuldarreysatay in ay la wareegto gobollada ay Soomaalidu degto ee Itoobbiya iyo waqooyi-bari Kiiniya.

Dhinaca gudaha, siyaasadihii gumaadka ahaa ee Madaxweyne Siyaad Barre ayaa horseedday kacdoon ballaadhan oo dalka geliyey xaalad fawdo ah, ugu dambayna sababay dagaal sokeeye oo xididada u siibay maamulkii Siyaad Barre; kaas oo socday muddo ka badan labaatan sano,  dhulkana la simay haybaddii iyo qaabdhismeedkii dawladnimo ee Soomaalida. In kasta oo dagaalkii sokeeye ee Soomaaliya uu sii baahayey, haddana madaxdii Soomaalilaan waxa ay si dhakhso ah ugu guuleysteen in ay sugaan amniga iyo xasilloonida gobolladii woqooyi. Intaas dabadeed waxa ay dhiseen xukuumad gaar ah oo uu hoggaaminayey Maxamed Ibraahim Cigaal, taas oo hirgelisey xaddii horumar ah oo macquul ah. Sababo la xidhiidha dagaalka sokeeye ee daba dheeraaday iyo burburkii fikradda Soomaali Weyn awgood, hoggaamiyeyaasha Soomaalilaan waxa ay go’aansadeen in ay ku laabtaan marxaladdii midowga ka horreysay, iyaga oo ku dhawaaqay in ay ka madaxbannaan yihiin Jamhuuriyadda Soomaaliya, isla markaasna aasaasay Jamhuuriyadda Soomaalilaan sanadkii 1991. Dalka cusub ee la aasaasay waxa uu awood u yeeshay in uu sugo  amniga iyo kal adambaynta muwaadiniintiisa, xilli gobolku uu ahaa mid kacsan, balse weli ma uu helin aqoonsi caalami ah.

Ahmiyadda qaab-dhismeedka bulshada iyo dhulka 

Arrimaha dhuleed iyo qaabdhismeedka bulsheed ayaa door weyn ka ciyaaray hirgelinta fikradda madaxbannaanida Soomaalilaan. Sababahan awgood, waxa muuqata in uu hadda aad u dhow yahay aqoonsiga caalamiga ah ee jamhuuriyaddani. Gobolkani waxa uu ku guuleystay  fowdada dagaalkii sokeeye ee Soomaaliya in aanay ku fidin dhulkiisa, taas oo ay sabab u ahayd qaabdhismeedka bulshadiisa, maadaama oo ay  reerka Isaaq u badnaayeen. Isku-duubnida reerkan ayaa door weyn ka qaadatay in dowladdu noqoto mid kaalingal ah. Si taas ku lid ah, Soomaaliya waxa illaa hadda ka socda dagaal sokeeye, oo dabada ku haya hirdanka qabiillada kala duwan.Taasna waxa caddayn u ah in badi xalalkii la doonayay in lagu furdaamiyo khilaafaadka dalkaasi ay ku salaysnaayeen ka qaybgalka beelaha waaweyn sida Hawiye, Darood, Raxanweyn, Dir, iyo kuwo kale. 

Sidaas darteed, qaabdhismeedka bulsheed ee Soomaalilaan ayaa qayb weyn ka qaatay guusha dedaalladii dawladdu  ku xaqiijinaysay amniga gudaha iyo gaadhista horummar macquul ah. Dawladda ayaa sidoo kale ku guuleysatay hirgalinta nidaam dimuqraadiyadeed oo dammaanad qaadaya in awoodda si habsami leh loo la kala wareego. Dhinaca kale, juqraafiga ayaa ah arrin saamayn weyn ku leh xiisaha ay quwadaha gobolka iyo kuwa  caalamkuba u qabaan dalkan aan la aqoonsanayn. Soomaalilaan waxa ay ku taallaa meel istiraatiiji ah isla jeerkaasna muhiim ah oo u muuqata Gacanka Cadmeed iyo marinka Baabul Mandab—albaabka Badda Cas—kaas oo ah marin caalamiya oo ay maraan 12% ka mid ah ganacsiga adduunka iyo in ka badan 40% ganacsiyada u kala goosha Yurub iyo Aasiya.

Mandaqaddani wax ay saldhig u noqotay loollan baaxad leh oo caalamiya, arrintaasna waxa markhaati u ah maraakiibta dagaalka ee tirada badan ee aaggan isku weydaaranaya, kuwaas oo ka kala socda quwadaha waaweyn ee Bariga iyo kuwa Galbeedkaba,   si ay ula dagaallamaan khataraha sii kordhaya ee budhcad-badeedda iyo caqabadaha kale ee amni, kuwaas oo si toos ah u saameeyay bedqabka ganacsiga caalamiga ah ee mara Badda Cas iyo Kanaalka Suweys ee ku wajahan Yurub iyo Maraykanka. Waxa aynu si dhab ah u aragnaa halista tooska ah ee ay kooxda Xuutiyiintu ku hayaan maraakiibta quwadaha waaweyn, in kasta oo uu jiro farqi weyn oo dhanka awoodda milatariga ahi.

In kasta oo aan si caalami ah loo aqoonsan Soomaalilaan, haddana dalal badan ayaa si toos ah ula macaamilay, marka ay noqoto arrimaha ganacsiga iyo maalgashiga, gaar ahaan kalluumaysiga. Itobbbiya ayaa ka mid ahayd waddammadii ugu horreeyay ee sida rasmiga ah xidhiidhka ula yeeshay Soomaalilaan, iyada oo caasimadda Hargeysa ka furatay xafiis ganacsi oo u shaqeeya qaab safaaradeed. Dekedaha Soomaalilana ayaa sidoo kale marin u noqday qaar ka mid ah maraakiibta ganacsiga iyo xammuulka, kuwas oo alaab iyo badeecooyin kala geddisan u soo rara, isla markaana ka qaada, Soomaalilaan iyada oon cidina soo faragelinnin. 

Loollanka ku saabsan Soomaalilaan ayaa si weyn u soo cusboonaaday bishii Jannaayo ee sannadkii hore, kaddib markii Itoobbiya ay ku dhawaaqday in ay heshiis is-afgarad la saxiixatay dawladda Somaliland, kaas oo ujeeddadiisu ahayd in Itoobbiya ay Soomaalilaan ka kiraysato dhul ka mid ah dekedda Berbera, si ay uga dhisato deked ay isticmaalkeeda u madaxbannaan tahay, isla markaasna ay kor meeraan ciidanka badda ee Itoobbiya muddo nus qarni ah. Tani waa qayb ka mid ah qorshaha ay Itoobbiya ku doonayso inay xeebta Badda Cas ka hesho deked iyada u gaar ah.

Go'aankani wuxuu dhaliyey fal-celinno adag oo ka yimid dalalka gobolka, gaar ahaan Soomaaliya iyo Masar, waxaana uu sababay dhaqdhaqaaq diblomaasiyadeed oo ballaadhan oo horseeday isbahaysiyo cusub, kuwaas oo sii huriyey loollankii ka jiray gobolka Badda Cas iyo Gacanka Cadmeed; heer gobol iyo heer caalami ahba. Si kastaba ha ahaatee, saamaynta ugu weyn ee ka dhalatay heshiiska Itoobbiya ayaa noqotay in dalal dhawr ah ay ka soo baxaan garab siyaasadeed oo ku baaqaya in Soomaalilaan loo aqoonsado dal madaxbannaan, in kasta oo ay jiraan caqabado sharci oo la xidhiidha arrintaasi, waxaana muuqata in Maraykanku si xooggan u taageerayo garabkan.

Maxaa riixiya aqoonsiga Maraykanka ee halka dhinac ah?

Soo ifbaxa tartanka caalamiga ah ee ka taagan Badda Cas iyo Gacanka Cadmeed ayaa sababay in xarumaha istaraatijiyadda Maraykanku ay si qoto dheer u falanqeeyaan muhiimadda ay leedahay in Maraykanku sii joogteeyo saamaynta uu ku leeyahay marin-biyoodkan muhiimka ah. Sidaas awgeed, talooyin kala geddisan ayay soo jeediyeen xarumaha fekerku, kuwaas oo muujinaya cabsida ay ka qabaan quwad kale oo Maraykanka lid ku ahi in ay saldhig ka samaysato xeebaha gobolkan, arrintaas oo si toos ah u dhaawici karta danaha istaraatijiyadeed ee ay Washington ku leedahay Baabul-Mandab iyo Khaliijka.

warbixin uu dhawaan daabacay Mac-hadka Hoover ee Jaamacadda Stanford hoos tagaa, taas oo ay qortay Jendayi Frazer, kaaliyihii hore ee xoghayaha Arrimaha Dibedda Maraykanka u qaabilsan Afrika xilligii madaxweyne Buush ayaa ah warbixinnada ugu muhiimsan ee laga ga hadlay arrintan. Warbixintu waxa ay soo jeedisay in Maraykanku si gaar ah u aqoonsado madax-bannaanida Soomaalilaan, isla markaana aanu sugin inta go’aan caalami ah lagu meelmarinaayo. Frazer, oo hadda ka tirsan hoggaamiyeyaasha garabka arrimaha Afrika ee xisbiga Jamhuuriga, ayaa dooddeeda ku dhistay halbeegyadii uu Maraykanku hore ugu aqoonsaday dalka Koosafo, sanadkii 2008-dii, isaga oo keligii ah.

Jendayi Frazer ayaa sheegtay in afartii cabbir ee ay xilligaas Condoleezza Rice, Xoghayihii hore Arrimaha Dibedda Maraykanka, ku salaysay aqoonsiga Kosofo, ay Soomaalilaanna si buuxda ugu dhaboobayaan. Afartaa cabbir oo kala ahaa: Muhiimmadda ay u leedahay danta Maraykanka,  jiritaanka dawlad shaqaynaysa, suurtogalnimada midow dambe oo aad u yar, iyo ugu dambayn suurtagalnimada nidaam dimuqraaddi ahi inuu ka hirgalo dalkan cusub.  

Warbixinta mac-hadka Hoover waxa ay si cad u sheegtay in Soomaalilaan ay dhulkeeda ka hirgalisay xasilooni, kala damabayn, doorashooyin dimuquraaddi ah iyo hay’ado dawladeed oo shaqaynaya. Sidaas oo kale, Soomaalilaan wax rejo ah kama qabto in ay Soomaaliya dib ula midawdo. Sidoo kale, warbixintu waxa ay hoosta ka xarriiqday ahmiyadda xeesha dheer ee magaalada Berbera, oo leh deked istaraatiji ah, isla markaasna uu Maraykanku uga faa’iidaysan karo qulqulatooyinka ka soo cusboonaaday loollannada juquraafi-siyaasadeed ee gobolka ka socda.

Aqoonsiga Soomaalilaan, sida lagu sheegay warbixintaas, waxa uu si weyn u kordhin doonaa awoodda uu Maraykanka u leeyahay in uu ka hor tago weerarrada ka dhanka ah maraakiibta ganacsiga ee maraysa Badda Cas iyo Baabul-Mandab. Sidoo kale, waxa uu wax ka tari doonaa dagaalka ka dhanka ah budhcad-badeedda, xagjirnimada, iyo yaraynta saamaynta Iiraan iyo xulafadeeda ee gobolka ku sii fidaysa. 

Dhanka kale, waxyaabaha deddejinaya in Maraykanku aqoonsado Somaliland waxa ka mid ah,  sida uu tilmaamay diblamaasigan hore, go’aanka ay dawladda Ingiriisku ugu gacangalinayso dalka Muriishiyas jasiiradaha Chagos ee dhacda badweynta Hindiya; kaas oo saamayn doona adeegsiga saldhigga weyn ee Diego Garcia oo lafdhabar u ah hawlgallada Maraykanka ee marinkan caalamiga ah. Sidaas awgeed, in Maraykanku saldhig kale ku yeesho gobolkani waxa ay sare u qaadi doontaa ilaalinta ganacsiga caalamiga ah, iyo ka hortagga Shiinaha.

Haddii fal-celin lid ku ah aqoonsiga Soomaalilaan ay ka timaaddo dawladda Federaalka Soomaaliya ama Midowga Afrika, warbixintu waxa ay talo ahaan u soo jeedisay in Soomaaliya lagu qanciyo deeq lacageed, Midowga Afrika-na lagu cadaadiyo in uu aqbalo madaxbannaanida Soomaalilaan, si la mid ah sidii uu hore iskii ugu aqoonsaday Jamhuuriyadda Saxaaraha Galbeed.

Caqabado Istiraatiiji ah

Deraasaddan ay qortay Jendayi Frazer waxay ka turjumaysaa aragtida garab ballaadhan oo ka tirsan hoggaanka arrimaha Afrikaanka ee xukuumadda Donald Trump, kuwaas oo ay ka mid yihiin Peter Pham, Bruce Gilley, iyo Scott Perry oo ah Jamhuuri xubin ka ah aqalka Kongereska, kaas oo soo bandhigay hindise sharciyeed ujeedkiisu yahay in keligeed dawladda Maraykanku aqoonsato madax-bannaanida Soomaalilaan. Sidaas darteed, waxa ay u muuqataa in aqoonsiga Soomaalilaan uu keliya yahay masalo waqtiyeed oo sugaysa inta ay xukuumadda Hargeysi ka dhammaystirayso shuruudaha ay Washington danaynayso.

Arrin kale oo keeni karta in Maraykanku deddejiyo aqoonsiga uu keliga ku yahay  waa go’aankii ay dawladda Biritan ku wareejisay jasiiradaha Chagos ee ku taal Badweynta Hindiya dalka Mauritius, taasoo xaddidaysa dhaqdhaqaaqa  Maraykanka ee ku aaddan adeegsiga saldhigga Diégo Garcia ee Badweynta Hindiya. Sidoo kale, joogitaanka Maraykanka ee aan xaddidnayn ee marin-biyoodka muhiimka ah waxa uu u suurtagelinayaa in uu helo jid kale oo ganacsi, si uu uga hortago mashruuca jidadka ganacsiga ee uu Shiinuhu hoggaaminayo (Belt and Road Initiative). Laba gooraaleba, ahmiyadda istaraatijiyadeed ee milatari iyo ganacsi ee uu gobolkani u leeyahay Maraykanka iyo xulafadiisa ayaa xalaalaynaysa go’aanka aqoonsiga uu kaliga ku yahay Maraykanku. 

Dhanka kale, haddii uu Maraykanku ka dhabbeeyo go’aankiisaas, waxa laga yaabaa in uu sii xoogaysto loollanka quwadaha waaweyn ee Badda Cas, taas oo gobolka u beddeli doonta meel ay ku hirdamaan awoodaha kala duwan ee danaynaya khayraadka gobolku. Sidoo kale, arrintani waxa ay kicin doontaa iska caabbin taas oo ka timaadda dhaqdhaqaayada waddaniga ah ee Soomaaliya, kuwaas oo u arki doona faragelin shisheeye. 

Haddii aynu tixgelinno jihada cusub ee ay qaadday xukuumadda Maraykanku, taas oo la sheegay in ay danaynayso in ay la wareegto Kanada, Greenland, Kanaalka Panama, iyo in la barakiciyo shacabka Qasa, waxa ay muujinaysaa in uu soo afmeermay nidaamkii hore ee dunida, kaas oo ku dhisnaa ilaalilanta madaxbannaanida iyo xurmaynta xuduuduhu, taa beddelkeedana la gelayo duni cusub oo uu qaanuun u yahay xeerka kayntu, taas oo ku dhisan xoog iyo qasab. Marka la gaadho xilligaas, kuwa tamarta darani meel kuma yeelan doonaan, duniduna marnaba ma noqon doonto mid ammaan ah.`

Qormadan waxa laga soo turjumay Aljazeera