Muqdisho oo wajahaysa qalalaase sii kordhaya oo ka dhashay khilaafka doorashada

Mucaaradka Soomaaliya ee fadhigoodu yahay Muqdisho ayaa maalmihii la soo dhaafay qorsheynayay dibadbaxyo ballaadhan oo ka dhaca guud ahaan caasimadda. Dibadbaxyadan ayaa loo abaabulayaa si looga falceliyo maamulka hadda talada haya ee uu hoggaamiyo Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud, iyo waxa ay dadka dhaliila ku tilmaamayaan barakicin ballaadhan oo ka socota magaalada Muqdisho. Inkastoo dowladda federaalku ku adkeysaneyso in barakicintu ay qeyb ka tahay dadaallada lagu soo celinayo dhulalka danta guud, haddana hawlgalkaasi wuxuu sababay barakac baahsan, iyadoo boqollaal qoys laga saaray guryahoodii, guryo badanna la dumiyay.

Khilaafka dhulka ayaa ku soo beegmaya xilli xasaasi ah, maadaama muddo-xileedka afarta sano ah ee Madaxweyne Maxamuud uu ku egyahay toddobaadkan. Madaxweynaha iyo xukuumaddiisa ayaa riixaya in muddo-xileedka loo kordhiyo hal sano, kaddib wax ka beddello dastuuri ah oo muran dhaliyay oo ay dowladdu soo bandhigtay. Wax ka beddelladaas ayaa dhigaya in muddo-xileedka madaxweynaha uu noqdo shan sano, taasoo ka duwan muddo-xileedka afarta sano ah ee ku xusan Dastuurka Ku-meelgaadhka ah ee Soomaaliya. Ra’iisul Wasaaraha Soomaaliya, Xamse Cabdi Barre, ayaa dhawaan si cad u muujiyay in dowladdu damacsan tahay inay xukunka sii joogto wixii ka dambeeya muddo-xileedkii afarta sano ahaa ee loo igmaday.

Arrimahan ayaa ku riixay kooxaha mucaaradka inay taageerayaashooda u abaabulaan dibadbaxyo ballaadhan. Hase yeeshee, dibadbaxyada ayaa tan iyo bilowgii wajahaya carqalado uga yimid dowladda federaalka. Sida ay sheegayaan warbixinno gudaha ah, ciidamo si culus u hubaysan ayaa la geeyay agagaarka guryaha hoggaamiyeyaasha mucaaradka ee caanka ah, oo uu ku jiro Madaxweynihii hore Sheekh Shariif Sheekh Axmed, iyo sidoo kale siyaasiyiin kale oo mucaarad ah oo la filayay inay taageerayaal soo abaabulaan. Ciidamada la geeyay halkaas ayaa sababay is-mari waa kacsan oo dhexmaray ciidamada dowladda iyo ilaalada hubaysan ee ilaalinaya hoggaamiyeyaasha mucaaradka, taasoo dhalisay cabsi laga qabo in rabshado ka dhacaan caasimadda.

Is-mari waagaas ayaa kaddib keenay dadaallo dhexdhexaadin ah oo ay hoggaaminayaan odayaasha dhaqanka iyo hoggaamiyeyaasha dhaqameed, kuwaas oo isku dayaya inay ka hortagaan isku dhacyo. Markii hore, mucaaradku waxay qorsheeyeen in dibadbaxyo kala gooni-gooni ah lagu qabto qaybo kala duwan oo Muqdisho ah. Hase yeeshee, dadaallada dhexdhexaadinta kaddib, Madaxweynihii hore Sheekh Shariif Sheekh Axmed ayaa ku dhawaaqay in dibadbaxayaashu ay ku kulmi doonaan hal goob oo keliya. Isagoo maanta warbaahinta la hadlayay, Shariif wuxuu yidhi: “Markii aan si taxaddar leh u eegnay arrimo kala duwan, waxaan go’aansannay in dibadbaxa lagu qabto hal goob, Koonis.”

Xudunta xiisadda siyaasadeed ee hadda ka taagan Soomaaliya waxay ku jirtaa habka keli-talisnimada ah ee Madaxweyne Maxamuud u wajahayo geeddi-socodka doorashada, tallaabadaas oo ay diideen garabka mucaaradka iyo sidoo kale laba dowlad-goboleed oo muhiim ah, Jubbaland iyo Puntland. Khilaafka ayaa sii xoogeystay kaddib horumarradii ka dhacay Dowlad-goboleedka Koonfur Galbeed, halkaas oo geeddi-socodkii siyaasadeed uu ugu dambeyntii gacan ka geystay xil ka qaadista madaxweynihii maamulkaas.

Isagoo isku dayaya inuu dejiyo xiisadda, Madaxweyne Maxamuud ayaa toddobaadkii hore hoggaamiyeyaasha mucaaradka ku casuumay wada-hadal, iyadoo markii hore la filayay in wada-hadalladu maanta qabsoomaan. Casuumaaddaas waxaa si taxaddar leh u soo dhaweeyay saamileyda siyaasadda iyo beesha caalamka. Hase yeeshee, mucaaradku waxay si cad u sheegeen in wada-hadal macno leh uu u baahan yahay in dowladda federaalku marka hore hakiso waxa ay ku tilmaameen “geeddi-socodka doorasho ee madaxweynuhu keligii wato”, taasoo ay shuruud uga dhigeen in wada-hadalladu guuleystaan. Sida ay sheegayaan siyaasiyiinta mucaaradka, wada-hadal dhab ah ma dhici karo iyadoo dowladdu sii waddo hirgelinta tallaabooyin doorasho oo lagu muransan yahay, isla markaana aan lagu dhisin is-afgarad ballaadhan.

Inkasta oo dalabaadkaas la soo bandhigay, maamulka Madaxweyne Maxamuud wuxuu sii waday doorashada, oo ay ku jirto qabashada doorashooyinka Dowlad-goboleedka Koonfur Galbeed. Mucaaradku waxay tallaabooyinkan u fasirteen caddeyn muujinaysa in dowladdu aanay diyaar u ahayn tanaasul ama raadinta xal siyaasadeed oo loo dhan yahay. Sidaas darteed, kalsoonidii lagu qabay wada-hadallada la qorsheeyay ayaa wiiqantay ka hor inta aanay si rasmi ah u bilaaban.

Beesha caalamka — oo ay ku jiraan Hawlgalka Kaalmaynta Qaramada Midoobay ee Soomaaliya, Midowga Yurub, iyo Boqortooyada Ingiriiska — ayaa markii hore soo dhaweysay rajada wada-hadalka, iyagoo u arkayay fursad lagu dhimi karo xiisadaha siyaasadeed. Si kastaba ha ahaatee, inkastoo rajo horudhac ah jirtay, wada-hadalladu hadda waxay u muuqdaan kuwo sii kordhaya oo laga yaabo inay raacaan raadkii wada-hadalladii hore ee fashilmay, kuwaas oo burburay sababo la xidhiidha maqnaanshaha tanaasul siyaasadeed iyo kalsooni wadaag ah oo dhex marta saamileyda Soomaaliyeed.

Xiisadda siyaasadeed ee socota, oo ay weheliyaan faaruq dastuuri ah iyo hubanti la’aan sii kordheysa oo ku xeeran geeddi-socodka doorashada, ayaa dalka gelisay xaalad ay indha-indheeyayaal badan ku tilmaamayaan is-mari waagii siyaasadeed ee ugu halista badnaa tan iyo sanadkii 2016. Soomaaliya waxay hadda wajahaysaa qalalaase aan hore loo arag — dastuuro is barbar socda oo is khilaafsan, burbur ku dhow inuu noqdo mid dhammaystiran oo ku yimid xidhiidhka dowladda federaalka iyo dhowr dowlad-goboleed, iyo wiiqitaan tartiib tartiib ah oo ku socda hannaankii is-afgaradka ku dhisnaa ee saamileyda, kaas oo ku tiirsanaa nidaamka siyaasadeed ee Soomaaliya ku dhowaad labaatan sano.

Dowladda federaalka ayaa go’aansan inay sii waddo dib-u-habeynteeda doorasho ee muranka dhalisay iyo isbeddellada dastuuriga ah, inkastoo ay diidmo kala kulmayso mucaaradka iyo maamullada gobollada. Dhanka kale, Puntland, Jubbaland, iyo kooxaha mucaaradka ayaan muujin wax calaamad ah oo muujinaysa inay diyaar u yihiin inay aqbalaan ama ka qeyb qaataan qaab-dhismeedka doorasho ee ay dowladda federaalku soo jeedisay.

Marka la eego qoto-dheeraanta is-mari waaga hadda jira, meesha lagama saari karo khatarta ah in ay dhalato xiisad cusub oo sharciyad ah iyo fakaag amni oo sii ballaadha. Haddii aan xal siyaasadeed la gaadhin, Soomaaliya waxay wajihi kartaa curyaannimo hay’adeed oo sii xoogeysata, kala jab siyaasadeed oo kordha, iyo xasillooni darro sii xumaata, xilli dalku weli wajahayo caqabado culus oo la xidhiidha amniga, khatarta Al-Shabaab iyo xaaladdo bani’aadannimo oo adag.