Maxamuud Macallin Tuuryare: Sharciyaqaan dhaxal weyn ka tegay

Soomaalida waxyaalaha lagu dhaliilo bulsho ahaan waxa ka mid ah in aanay sidii loo baahnaa u maamuusin dadkeeda qiimaha ugu fadhiya ee waxqabad muuqda ka geystay laamaha kala duwan ee nolosha oo waxna ku soo biiriyay. Halka dunida kale marka aad deristo iska daa in ay dadkooda maamuusaan e waxa ay dedaal ku bixiyaan in ay ummadaha kale shakhsiyaadka muunadda u ah in ay dersaan sooyaalkoodii oo dib u faaqidaan wixii shakhsigaasi ka tegay. Waa mushkilad ummad ahaan ina haysata oo dadkeennaa wax-soo-saarka dhiteeyay ama ha ahaado mid suugaaneed ama mid kale oo aqooneed ma tixgelinno oo ma uurbaadhno, waxna kuma sii darno seeskaa ay taageen.

Dadkaa waxa foolaad u ah Prof. Maxamuud Macallin C. Tuuryare oo ahaa sharciyaqaan, qoraa, saxafi, halgamaa iyo mutacallin dawladyaqaan ah oo taariikh-nololeed aad u xiiso badan leh. Waxa uu qarnigii 20aad qaybtiisii hore ku dhashay degmo ku taalla gobolka Shabeellaha Hoose. Waxa uu ka soo jeeday qoys diineed, aabbihii waxa uu ahaa macallin iyo wadaad, isla kolkii u horraysayba waxa uu ku ababiyay dhigashada culuunta diiniga ah iyo kuwa kale ee soo raaca. Waxa ay ahayd xilli aad xasaasi ugu ah sooyaalkiisa oo waxa ay kaalinna ka geysatay qaabaynta shakhsiyaddiisa iyo si u araggiisa, iyo in uu noqdo shakhsi ku hubaysan dedaal iyo nafhurnimo uu u qabay tacliinta iyo wax-is-baridda.

Intaa ka dib, waxa uu u soo gudbay degmada Jowhar si uu geeddigaa tacliineed u sii wato, dabadeedna waxa uu yimi Xamar. Muddo kooban oo uu ku sugnaa iyo noloshii xerownnimada ka dib waxa uu deeq waxbarasho ka helay Yaman oo uu u hayaamay. Waxa uu ku noolaaday magaalooyinka waaweyn ee kala duwan ee dalkaa, sida Tacis, Cadan iyo Sanca. Waxa uu ka bilaabay kulliyadda Sharecada iyo Luuqadda Carabiga. Waxa uu xilligaa maansooyin ku tirin jiray Afka Carabiga, wargeys ka soo bixi jiray dalkaa oo la odhan jiray Saba ayuu maqaallo ku faafin jiray. Waxa ay ahaayeen maqaallo naqdin ah oo uu ku dhaliilayo taliskii isticmaarka ee Talyaaniga iyo mushkiladihii uu ka waday geyiga Soomaalida.

Maaddaama oo uu ahaa arday aad u dedaal badan wax ay Boqortooyadii Sucuudigu u soo bandhigtay in uu kala doorto waxbarasho bilaash ah oo uu Sucuudiga ku tagayo ama mid uu Masar ku tegayo si uu hayaankiisa waxbarasho u sii wato. Waxa uu doortay kolkaa Masar oo waxa uu ka degay Qaahira. Soo dhawayntiisii oo la isku qabsaday aawadeed oo Talyaanigu nasiib u yeeshay in uu soo dhaweeyo buu kala kulmay dabin iyo shirqool loogu soo celiyay Xamar dabadeedna illeen waxa uu ahaa nin dhaliilo loo haysto e waxa uu la kulmay taxaabid iyo in la su'aalo maqaallada uu nidaamkaa ka qori jiray. Ugu dambayn waa laga soo dammiintay oo laga soo daa xabsigii, balse halyey iyo halgamaa oo uu ahaa aawadiis waxa uu sii waday naqdintiisii ilaa uu kol kale la kulmay xabsi dabadeedna uu ka baxsaday. Waxa uu wixii ka danbeeyay tegay Moosko oo uu ka galay laba jaamacadood, oo uu Ph.D ku soo idleeyay.

Waxa uu dalka ku soo noqday 1965 isaga oo da'aadda soddomeeyada ku jira. Waxa uu isla kolkiiba ka hawlgalay oo isku dayay, xilli ay dalka sharciyaqaannada iyo cidaha aqoonta lihiba ay aad inoogu yaraayeen, in uu buuxiyo baahida sharci ee ka aloosan hay’adaha dawladda. Maxamed Ciise Turunji oo ah garyaqaan iyo taariikhyahan ay saaxiibbo ahaayeen mar uu ka warramayay taariikhdiisa waxa uu xusay in barafeesarku kaalin muhiim ah ka qaatay dawlad-dhiska, horusocodka iyo hanaqaadka haayadaha garsoorka iyo tacliinta oo uu juhdi ku bixiyay sidii loo tayayn lahaa.

Waxa uu macallin ka soo noqday Jaamacadda Umadda Soomaaliyeed gaar ahaan kulliyadda Qaanuunka oo uu markii danbena guddoomiye ama sarkaal ka noqday iyo Machadka Diblumaasiyadda ee Arrimaha Dibedda. Waxa uu sida oo kale xubin ka noqday guddiyada kala duwan ee, Waxbarashada Sare, Qaanuunka Badaha, Wadahadalladii Itoobiya iyo Soomaaliya, Midowga Afrika, Qaanuunka Dawliga ah ee Jaamacadda Carabta, dastuurkii 1979 iyo kii 1990 oo uu wax ka diyaariyay, iyo kuwo kale.

Dhanka kale, waxa ay tibaaxayaan qamaamuurta sharci iyo shakhsiyaadkii ka ag dhawaa in uu ahaa qof aad u akhris badan oo wax ku siman 8 saacadood buu wax akhrin jiray. Wuxa uu wax ku qori jiray oo tifaftirayaasheeda ka mid ahaa majalladda Xeerka iyo Dhaqaalaha (Law and Economics) oo ka soo bixi jirtay Jaamacadda Umadda Soomaaliyeed iyo sida oo kale mid ku cinwaaanaysnayd Xeerka oo ka soo bixi jirtay Wasaaradda Caddaaladda. Waxa uu wax ka dersay oo uu wax ka qori jiray mawaadiicda la xidhiidha, suugaanta, falsafadda, taariikhda, siyaasadda iyo si guud culuunta aadanaha.

Shakhsi ahaan waxa uu ahaa nin leh cilmi gundheer, horusocod ah, af gaaban, mutawaaddicnimo ehel u ah oo aanay aqoontaasi gelin qab iyo isla weyni iyo guurti u heellan ka shaqaynta sidii Soomaalidu u hagaagi lahayd. Waxa uu geesta kale ahaa nin mayal adag oo gumaysi-diidnimo iyo halgan ay noloshiisu ku suntan tahay. Nin ku wanaagsan wadaxaajoodka iyo xirfadda gorgortanka marka dawladaha kale wadahadallo lala gelayo ayuu ahaa oo wuxuu dhexdhexaadiye ka ahaa shirar badan oo dhacay sida kii Mingiste iyo Siyaad Barre. Waxa uu xoogga saari jiray oo danayn weyn siin jiray danta guud iyo in uu umadda waxqabad iyo wax-soo-saar gashto.

Waxa uu uga tegay Soomaalida oo uu u dhiteeyay waxqabad kala duwan. Waxa uu ku soo saaray qaarkood Carabi, kuwo kale oo badanna waxa uu ku qoray Soomaali. Buugaag labaatameeyo ku dhaw oo isugu jira kuwo uu qoray iyo kuwo kale oo uu la qore ka yahay buu ka tegay. Waxa u soo raacay cilmibaadhisyo uu shirar ka jeediyay, maqaallo iyo curisyo uu wargeysyo ku daabacay iyo muxaadarooyin uu goobo kala duwan ka jeediyay. Waxa uu ahaa akadeemig dedaal laxaad leh ku bixiyay in uu qaanuunka keli ah aragti ahaan aanu ka hawlgalin oo uu wax ku qorin e balse dabbaqao oo dhaqangalkiisa ka hawlgalo. Dhanka kale, majaalkaa ku ma koobnaan uun e waxa uu mashruuc mudnaan leh ku darsaday saqaafada Soomaalida iyo kobcinteeda.

Buugagga uu qoray waxa ka mid ah, الحياد الإيجابي وسياسة الصومال الخارجية/ Somali Positive Neutralism and Foreign Policy oo uu soo saaray 1970. Waxa uu buuggaa kaga warramay waayihii dawladdii rayidka ahayd oo uu ku dooday in ay ahayd xaalad dalku ku jiray qalalaase maamul iyo musuqmaasuq ba'an oo hadheeyay hay’adaha dawladnimo. Sidaas si la mid ahna in dimuqraaddiyaddii curdinka ahayd ay meesha ka baxday oo ay isu rogtay mid madhalays ah oo aan sidii loo baahnaa aan u shaqaynayn, dalkuna uu ku jiray xaalad fadqalallo iyo amnixumo, heerka qabyaaladduna ay ahayd mid aad u sarraysa. Isla wakhtigaa wuxuu ku faaqiday in isbeddel sal iyo baar ah loo baahan yahay iyo in jiho cusub oo taas ka duwan la qaado. Balse waxa uu ka digay in taliska cusub ee iman doonaa uu noqdo mid ku salaysan caskari ama mid ciidan, oo waxa uu qabay in talisyadaasi ay dhif tahay in horumarka ay geysan doonaan uu noqdo mid waara, halisahooduna uu ka badan yahay inta laga filanayo taddawur. Waa buugga keenay taliskii kacaanku isla kolkii uu yimiba in lagu shaanbadeeyo kacaandiid, in kasta oo uu kolkii danbe ku soo biiray oo uu door ka ciyaaray siyaasadahoodii Arrimaha Dibedda iyo in uu ka la taliyo go'aanno masiiri ah.

Waxa kale oo ka mid ah buugaggaa uu reebay, Western Somalia and Self-determination, oo uu kaga hadlayo qaddiyadda Soomaali Galbeed iyo xaqa aaya-ka-tashiga, kuna difaacayo in dadkaasi kolka la joogo xeerka caalamiga ah ay xaq u leeyihiin danahooda masiiriga ah iyo in ay ku sii hoosjiraan taliska macangagga ah ee Itoobiya. Waxa uu sida oo kale u kuurgalay in uu wax ka dhaho xiisadaha iyo rabshadaha ka jira Geeska oo qaarkood yihiin kuwo isticmaarkii ka tegay qaar kalena ay ku xidhiidhsan yihiin siyaasadda caalamiga ah ee dunida ee isbedbeddelaysa, waxa uu buuggaa u bixiyay The Conflict of the Horn of Africa in the Light of International Law /مشكلة القرن الافريقي في ضوء القانوني الدولي العام، waxana uu soo saaray 1978.

Waxa uu wax ka qoray xidhiidhka u dhexeeya heshiisyada caalamiga ah sida xuquuqda aadanaha iyo hiddaha iyo dhaqanka Soomaalida, si gaar ah buuggiisa ku cinwaanaysan, Xuquuqda Aadanaha iyo Xukun Dhaqameedyada Soomaalida, oo uu aad ugu faaqidayo doodaha iyo aragtiyaha xuquuqda aadanaha ka aloosan iyo xukunnada ama guddoonnada ku dhigan dhaqanka Soomaalida. Waxa jira sida oo kale buugaag Jaamacadeed (Text Books) oo aynu ka soo qaban karno Qaanuunka Dawliga ee Guud/Public International Law iyo Qaanuunka Gaarka ee Guud/Private International Law. Waxa uu ugu talagalay in ay akhristaan ardayda jaamacadaha ee siyaasadda iyo sharciga barta. Labadaa xeer ee udubdhexaadka u ah hay’adaha caalamiga ah iyo si guud nidaamka dunida ka jira imika buu ku lafaguray oo uu weliba waxa uu ku baahiyay Af Soomaali. Kuwa uu la qoraha ka yahayna waxa aynu ka soo qaban karnaa: International Symposium on the Horn of Africa iyo Relations Afro-Arabs. Bulshada rayidka ah iyo masalooyinka la xidhiidha buu wax ka dhiteeyay, si gaar ah buugga, Civil Society and Democratization in Arab World. Waxa sidaas si la mid ah uu isku dayay in uu lafaguro waayaha ay Soomaalidu ku sugan tahay iyo xiisadaha kala duwan ee ay la tacaalayso oo uu kaga warramay buugga, Conflict of the Somali factions. Cilmibaadhisihiisa waxa ka mid ah deraasad uu nabadda iyo colaadda kaga hadlayo oo uu u bixiyay Somalia War and Peace, iyo mid kale oo uu ugu talagalay ardayda oo uu kaga hadlayo xeerka guud oo iyana ah, Hordhaca Xeerka Guud.

Si guud buugagga Prof. Tuuryare oo ah dhigaal taagan (relevant) oo waxtarna leh, maktabadda ummadda Soomaaliyeedna hodmiyay, waxa ay taabanayaan qaanuunka, siyaasadda, taariikhda, xuquuqda aadanaha, nabadda, colaadda, xaqa aaya-ka-tashiga, Geeska Afrika, dunida Carabta iyo in kale oo la halmaasha. Waa buugaag baahi loo qabo oo aanay ka fursanayn in badankood dib loo daabaco, kuwa aan soo bixinna ay tahay in laga shaqeeyo sidii loo daabici lahaa. Muddooyinkii u danbaysay ee noloshiisa waxa uu ku hawllanaa oo uu qoray Qaamuus Qaanuuneed Soomaali iyo Ingiriisi ah, buug kale oo daarranaa Soomaaliya iyo Qaanuunka (2004) iyo mid kooban oo uu sooyaalkiisii ka qoray oo xusuusqor ah.

Gebagabadii barafeesarku waxa uu ahaa nin sidaa u muunad weyn oo kaalintaa ummadeed inoogu jira. Waxa uu ahaa qof xor ah oo ka korran doodaha Soomaalida hadheeyay ee madhalayska ah sida kuwa la xidhiidha qabiilka iyo qabyaaladda. Waxa uu ahaa nin ummadeed oo hadafkiisa fog yahay in uu waxsoosaar dhaxalgal ah uga tago Soomaalida. Door muhiim ah buu sidaas si la mid ah ka ciyaaray dawlad-dhiska iyo in dawladnimada Soomaalidu noqoto mid hirgasha oo adeegyada loo samaystay bixisa. Waxa uu ahaa nin nabadeed, diblumaasi ah, oo xallinta khilaafaadyada ay u fududdahay furdaamintoodu.

Waxa uu yaqaannay oo uu ku hadli jiray luuqado kala duwan oo uu waxna ku qori jiray, waxa u raacay, sida aynu soo xusnay, in uu si gaar ah luuqadda Carabiga ku gabyi jiray. Dhanka kale, waxa uu ahaa shiikh shareecada yaqaanna oo aad u fahansan. Dalal kala duwanna ka soo biyacabbay aqoon ahaan, sida Masar, Ruushka, Yaman iyo kuwo kale. Waxa uu qaadhaan ku darsaday dib-u-dhiskii dawladnimada Soomaalida oo uu kaalin laxaad leh ka geystay nabadaynta Soomaaliya, sida oo kalana isku dayay in uu codkiisa baaq dheer ugu diro in uu ku soo idleeyo colaadda sokeeye ee hadhaysay degelka Soomaalida.

Waxa aynu taariikhdiisaa ummad ahaan iyo bulsho tacliineed ahaanba ka baran karnaa in uu ahaa qof ka horreeyay waayihii uu noolaa. Laga soo bilaabo naqdintiisii isticmaarka, feejignaantii uu ka muujiyay taliskii kacaanka, iyo qodobbo kale oo la halmaala. Nin awood u leh oo hilaadin, odoros, iyo saadaalin ku samayn kara timaadda iyo sida ay noqon doonto buu ku sifaysnaa. Waxa uu ku dooday oo uu qabay in ay tahay in Soomaalidu ay ka gudubto mushkiladda casabiyadda (ama sida uu Rashiid Gadhweyne ku turjumay hiillada tolliimo, buuggiisa Qaran iyo Qabiil: Labo aan Is Qaban) oo runtii caqabad iyo dhaabad ku ah xoolaraacatadu in ay dawladnimo dhisato, dabcan waana konsabka uu jidbixiyay caalimkii bulsheed iyo taariikhyahankii Cabdiraxmaan ibnu Khalduun oo ku dooday buuggiisa Muqaddimmada in ay taasi tahay mid ka mid ah sababaha aanay bulshooyinka leh soojireenka iyo dhaqannada reerguuragu aanay dawladnimo u dhisan karayn.

Waxa uu geesta kale dhaliilay taliskii kacaanka iyo jihooyinkii siyaasadeed ee khaldanaa ee uu qaaday intii uu xukunka hayay, mushkilado badan oo ay Soomaalidu la tacaalaysana wax badan oo ka mid ah iyaga loo aanayn karo. Waxa uu sida oo kale naqdin kulul u jeediyay jabhadihii ku kacay taliskii kacaanka iyo sida hadafkoodu guudi u ahaa in ay wax dumiyaan e aanay ka go'nayn in ay wax dhisaan. Waxa uu naqdiyay hababkii loo waday dhisidda nabadaynta Soomaalida iyo shirarkii dib u heshiisiinta ee horraantii qarnigan la yabyabayay iyo sida aanay u ahayn kuwo xididdo adag ku taagan oo kolkasta u nugul fashil gundheer. Masalada dastuurka iyo ahmiyaddeeda in uu wax ka tibaaxay baynu ka dhadhansanaynaa iyo sida aanay konsabka tolnimadu ku dhisan tahay isu waafaqayn e sida oo kale isu la jaanqaadayn, maxaa yeelay dawladnimada casriga ah iyo dastuurraduba waa kuwo ku dhisan heshiis bulsho iyo mafhuumka muwaaddinnimo, Soomaaliduna waxa ay u muuqataa in aanay taas fahansanayn oo toobiye kale hayaan.

Waxa aynu ku soo ururin karnaa in uu ahaa shakhsiyad hormood u ah bahda sharciyaqaannada oo dhaxalkii uu ka tegay aanay jirin cid la mid ah oo ka tagtay. Waxa uu taariikhda Soomaalida iyo dadka aqoonta jecelba ugu jiraa boos mug weyn. Waxa uu ku allaystay barafeesarku 13kii July ee dabshidkii 2023 magaalada Muqdisho isaga oo lagu xusuusan doono in uu bulshada u dhiteeyay wax-soo-saar waayo badan la mahadin doono.