Human Rights Watch: Xadgudubyada ay Masar kula kacayso qaxootiga Afrikaanka ah

“Waxba nooma ay sheegin. Qofna ima weydiin haddii aan doonayo inaan laabto... Marnaba fursad la iima siin in aan la hadlo safaaraddayda, mana la ii oggolaan.

Qofna iima sharrixin waxa aan saxeexayay. Waxay u ekayd warqad xafiis laga keenay. Waxay iga codsadeen inaan magacayga qoro. Layma oggolaan inaan akhriyo. Waxaan u malaynayaa inay ku qornayd inaan oggolaaday in la i masaafuriyo. Haddii ay i waydiin lahaayeen inaan doonayo in la i masaafuriyo, marnaba ma aqbaleen. Waxaan rabaa inaan la joogo qoyskayga, maxaan u oggolaanayaa inaan ka go’o? Waxaan dareemayay in aanan waligay ka bixi doonin (xabsiga).”

Tani waa markhaatiga nin 22 jir ah oo la xidhay 25-kii Febarwari 2026-kii, laguna masaafuriyay Juba 16-kii Abriil ee la soo dhaafay. Wuxuu ururka Human Rights Watch uga warramay sida loo xidhay loogana masaafuriyay Masar, kaddib markii lagu khasbay inuu saxeexo warqad aan loo oggolaan inuu akhriyo waxa ku qoran.

Markhaatigan ayaa lagu daabacay warbixin uu ururku soo saaray Salaasadii, 7-dii Julay 2026-kii. Warbixintu waxay sheegtay in maamulka Masar uu muddo bilo ah waday olole ay ku jiraan xadhig aan loo meel deyin, xabsi sharci-darro ah iyo masaafurin lagu hayo tiro badan oo qaxooti iyo magangalyo-doon ah oo ku sugan Masar, kuwaas oo intooda badan ka soo jeeda Suudaan iyo Koonfurta Suudaan.

Warbixinta xuquuqda aadanaha ayaa xustay in qaar ka mid ah qaxootiga iyo magangalyo-doonka la xidhay ay ruqsadahoodii degenaanshuhu dhaceen sababo la xidhiidha dib-u-dhac maamul oo dheer oo ka timid dhanka dawladda Masar, halka kuwo kale oo la xidhayna ay haysteen kaadhadh weli shaqaynaya ah oo ay bixisay Hay’adda Qaramada Midoobay u qaabilsan Qaxootiga (UNHCR). Wasaaradda Arrimaha Dibadda ee Masar ayaan ka jawaabin su’aalihii Human Rights Watch ee ku aadnaa eedeymaha ku xusan warbixinta.

Takoor ka dhan ah dadka maqaarka madow

Waxay u muuqataa in bartilmaameedka ugu daran lagu hayo qaxootiga iyo magangalyo-doonka Afrikaanka ah. Haweenay 27 jir ah oo u dhalatay Koonfurta Suudaan, haysatana ruqsad degenaansho oo ansax ah, ayaa sheegtay in iyada iyo laba haween oo kale ay laba qofi xidheen 9-kii Abriil 2026-kii. Waxay tiri: “Waxaannu saarnayn taksi, wayna joojiyeen sababtoo ah waxay arkeen inaan nahay dad maqaarkoodu madow yahay... Waxay nagu qasbeen inaan gaadhiga ka degno waxayna ku amreen darawalkii inuu dhaqaaqo. Waxay naga dalbadeen kaadhadhka aqoonsiga, se mid naga mid ah ayaan haysan ruqsad degenaansho oo shaqaynaysa, markaas ayay dooneen inay na geeyaan saldhigga booliiska. Waxaannu siinnay mid kasta 700 gini (qiyaastii 14 doolar), dabadeed way na sii daayeen... Ma ogaan kartid inay booliis yihiin ilaa ay ku xidhaan.”

Nin kale oo 47 jir ah oo u dhashay Koonfurta Suudaan, kaas oo isaga iyo qoyskiisuba cusboonaysiisteen ruqsadahooda degenaanshiyo Febarwari 2026-kii, ayaa sheegay in muddadii aysan haysan ruqsad degenaansho: “Waxaan ka helnay warqad UNHCR, laakiin shaabad ma lahayn, sidaas darteed maamulka Masar waligood ma tixgeliyaan, si fududna way u tuuri karaan.” Wuxuu intaas ku daray: “Waxay noo arkaan oo keliya inaan nahay Suudaaniyiin, waxayna og yihiin in aannu aad ugu badan nahay dalka... Dhibaatayntu way dhacdaa daqiiqad kasta oo maalinta ka mid ah sababtoo ah luqaddeenna, dhaqankeenna (kala duwan) iyo midabka maqaarkayga.”

Dabinka berugraaddiyadda

Habraacyada Masar waxay waajibinayaan in qaxootiga iyo magangalyo-doonku sannad kasta cusboonaysiiyaan ruqsadahooda degenaanshiyo. Hase yeeshee, culayska badan ee saaran adeegyada dawladda awgiis, dadka qaar waxaa loo qabtaa ballamo dib u cusboonaysiin oo gaar aa illaa sannadka 2028-ka. Sida uu dhigayo Sharciga Magangalyada ee 2024, qorshuhu wuxuu ahaa in dawladdu ay la wareegto go’aaminta xaaladda qaxootiga halkii ay UNHCR ka qaban lahayd. Si kastaba ha ahaatee, ilaa hadda dawladdu may hirgelin xeerarka fulinta ee sharcigaas.

“Qaxootiga iyo magangalyo-doonka Masar waxay lumiyaan sharciyaddii degenaanshahooda sababo la xidhiidha dib-u-dhacyada habraaca xafiisyada, dabadeedna waa la xidhaa waana la masaafuriyaa iyadoo lagu eedeynayo inaysan haysan dukumentiyadii isla dawladdu ka gaabisay inay siiso. Xadhiga qaxootiga iyo magangalyo-doonka loo aanaynayo dukumentiyadoodu in ay dhaceen iyadoo ay sabab u yihiin dib-u-dhacyo maamul oo dawladda ka yimid waa tallaabo aan caddaalad ahayn oo sharci-darro ah,” ayay tiri Michelle Randhawa, madaxa qaybta xuquuqda qaxootiga iyo muhaajiriinta ee Human Rights Watch.

Waxay sii raacisay: “Inkastoo uu jiro sharci cusub oo magangelyo, Masar waxay si joogto ah ugu xadgudubtaa xuquuqda qaxootiga. Halkii qaxootiga iyo magangalyo-doonka lagu ridi lahaa madhnaan sharciyeed, Masar waa inay wax ka beddeshaa sharciga magangalyada si loogu daro dammaanado ka hortagaya xadhiga sharci darrada ah, isla markaana ay u hoggaansanto mabda’a mamnuucaya dib-u-celinta khasabka ah.”

Iyadoo ku salaynaysa waraysiyo ay qaaday bilihii Abriil iyo May 2026-kii, oo ay la yeelatay 19 qaxooti iyo magangalyo-doon oo ka kala socday Koonfurta Suudaan, Suudaan, Eriteriya iyo Itoobiya, Human Rights Watch waxay ku soo gabagabeysay in dib-u-dhaca aadka u weyn ee ku yimid ballamaha codsiyada degenaanshaha iyo cusboonaysiintoodu uu qaxootiga iyo magangalyo-doonka ka dhigayo “kuwo u nugul xadhig aan sharci ahayn, xabsi iyo masaafurin, xitaa marka ay ka diiwaangashan yihiin UNHCR.”

Iyagoo marmarsiinyo ka dhiganaya ruqsadaha degenaanshaha ee dhacay, maamulka Masar wuxuu xoojiyay ololihiisa ka dhanka ah qaxootiga iyo magangalyo-doonka tan iyo dhammaadkii sannadkii hore. Bishii Maarj 2026-kii, khubaro ka tirsan Qaramada Midoobay ayaa muujiyay walaac ku saabsan warbixinnada sheegaya masaafurin iyo xadhig aan sharci ahayn, iyagoo ka digay in tallaabooyinkaas “sida wararku sheegayaan lagu fuliyay iyada oo aan qof kasta si gaar ah loo qiimeyn khatarta uu ka wajahayo dib-u-celinta khasabka ah.”

Ilaa May 2026-kii, Masar waxay martigelinaysay in ka badan 1.1 milyan oo qaxooti iyo magangalyo-doon ah oo ka diiwaangashan UNHCR. Tirada qaxootiga iyo magangalyo-doonka Masar ayaa saddex jibbaar ka badan noqotay tan iyo markii uu qarxay dagaalkii sokeeye ee Suudaan bishii Abriil 2023-kii.

“Mar dambe idinma rabno...”

Nin 27 jir ah oo u dhashay Koonfurta Suudaan, haystana kaadhka UNHCR isla markaana loo qabtay ballan degenaansho Sebtembar 2028-kii, balse loo masaafuriyay Juba horraantii Abriil, ayaa Human Rights Watch u sheegay: “Waxaan weydiiyay (booliiska Masar) dhibta jirta. Waxay yidhaahdeen: ‘Ma lihid ruqsad degenaansho. Idinka Suudaaniyiinta ah, aad baad ugu badan tihiin halkan, mar dambena idinma rabno.’ Waxaan u sheegay inaan haysto dhammaan dukumentiyadayda, inaan leeyahay ballan degenaansho, isla markaana aan haysto kaadhka UNHCR. Laakiin ima sii dayn... Waxaan u sheegay inaanan doonayn inaan laabto... Meeshaas ammaan ma aha.”

Toddoba ka mid ah qaxootiga iyo magangalyo-doonka ay Human Rights Watch waraysatay waxay haysteen ruqsado degenaansho oo ansax ah, halka 12 kale ay sugayeen ballamihii loogu talagalay inay ku helaan ruqsadahaas.

Nin Suudaani ah oo 29 jir ah, oo haysta kaadhka huruudda ah ee UNHCR isla markaana loo qabtay ballan degenaanshiyo sannadka 2027-ka, ayaa yidhi: “Waxa ugu horreeya ee aan sameeyo markaan tooso waa inaan Ilaahay ka baryo inaan si nabad ah u gaadho meesha aan u socdo. Ma garanayo inaan guriga ku soo laaban doono iyo in kale... Waxaan isku dayayaa inaan raaco habraacyada. Haddii aan awood u leeyahay, berridan ayaan cusboonaysiin lahaa ruqsaddayda, se waxay ii qabteen ballan 2027-ka ah.”

Haweenay kale oo 41 jir ah oo ka soo jeedda Abyei, kana soo qaxday Khartuum una soo carartay Masar iyadoo la socota ninkeeda iyo carruurteeda markii dagaalku qarxay sannadkii 2024-kii, ayaa sheegtay inay heleen kaadhadhkooda huruudda ah ee UNHCR bishii Juun 2025-kii, balse ballamaha degenaanshahooda loo qabtay 2028-ka. Dukumentiga keliya ee caddeynaya inay sugayaan ballan degenaansho waa warqaddaas. Hase yeeshee, waxay aaminsan tahay in “warqaddaasi wax qiimo ah ugu fadhiyin maamulka Masar, waxna kama tarayso.”

Xaalado xabsi aan ku habboonayn

Arrintu kuma eka xadhigga iyo masaafurinta oo keliya. Saddexda magangalyo-doon ee Human Rights Watch waraysatay, kuwaas oo lagu xidhay saldhigyo booliis oo Qaahira ku yaal, waxay sheegeen in lagu hayay qolal cidhiidhi ah oo aad u buuxay, lagana hor istaagay helitaanka cunto joogto ah, biyo nadiif ah oo la cabbo iyo qubays. Mid ka mid ah ayaa sheegay in jidh dil loo geystay, halka mid kale uu xaqiijiyay inuu arkay booliiska oo garaacaya maxaabiis kale.

Waxaa xusid mudan in Madasha Qaxootigu ay bishii Juun 2026-kii sheegtay in 12 magangalyo-doon oo Suudaani ah ay ku dhinteen xarumaha lagu hayo dadka xidhan ee Masar tan iyo Jannaayo isla sannadkaas. Warbixin ay Reuters soo saartay bishii Juun ayaa sidoo kale sheegtay in qaxootiga iyo magangalyo-doonka lagu hayo Masar ay la kulmaan “baad, jujuub, biyo yari iyo xadgudubyo” inta ay xidhan yihiin.

Nin 28 jir ah oo u dhashay Koonfurta Suudaan, haysta kaadhka huruudda ah ee UNHCR isla markaana ballantiisa degenaanshaha loo qabtay 2028-ka, ayaa Human Rights Watch u sheegay in la xidhay horraantii Febarwari laguna hayay qolka cidhiidhiga ah ee saldhigga booliiska ee Al-Tajammuʿ Al-Awwal ee Qaahira muddo ku dhow laba toddobaad.

Wuxuu yidhi: “Ma jirin meel lagu fadhiisto ama la seexdo. (Booliisku) noolama dhaqmin sida bani’aadanka... Dadka (maxaabiista) waxay qabaan cudurro maqaarka ah... suuliyo way jireen, se saddex ama afar maalmood ayaanu joogi jirnay annaga oo aan qubaysan, sidaas darteed cudurrada maqaarku waxay u faafi jireen si badan.”

Nin kale oo 27 jir ah oo u dhashay Koonfurta Suudaan, laguna xidhay 25-kii Febarwari, ayaa ka hadlay saldhig booliis oo Qaahira ku yaal: “Si xun ayay noola dhaqmeen. Biyo namay siin... Waxaa jirtay qasabad biyo oo musqusha agteeda ah, se biyaheeda lama cabbi karin. Qolku wuxuu lahaa daaqad aad u yar... Dibadda ma arki karin. Booliis ayaa laba jeer i dharbaaxay... Mid kalena wuu i laaday.”

Nin saddexaad oo 22 jir ah, oo la xidhay 7-dii Maarj loona wareejiyay saldhigga booliiska ee Al-Nozha, ayaa sheegay: “Qolku namuu wada qaadi karayn. Waxaannu ahayn in ka badan 100 qof... Inta badan waan taagnaan jiray manaan fadhiisan karayn. Mar kasta oo qof jiifay istaago, qof kale ayaa isla markiiba booskiisa qabsan jiray... Waxaa jiray daaqad aad u yar, gudahuna aad buu u kululaa... Dad badan ayaa xanuunsanayey... Hawada xun ayaa ka dhigtay inay si fiican u neefsan waayaan... Cayayaanka sariiraha ayaa meel kasta joogay oo qof walba qaniini jiray. Waxay ahayd xaalad aad u xun.”

Jadwal degdeg ah oo lagu fulinayo Sharciga 2024

Ururku wuxuu ugu baaqayaa maamulka Masar inuu si degdeg ah u joojiyo dhammaan xadhigyada aan sharciga ahayn, xabsiyada iyo masaafurinta qaxootiga iyo magangalyo-doonka, gaar ahaan kuwa ku saleysan ruqsado degenaansho oo dhacay. Waxa kale oo uu ku boorriyay inuu ka soo baxo waajibaadkiisa caalamiga ah, isla markaana wax ka beddelo Sharciga Magangalyada ee 2024 iyo xeerarkiisa fulinta si loo ilaaliyo qaxootiga iyo magangalyo-doonka loogana badbaadiyo jahawareer sharci oo dheeraad ah. Si gaar ah, Human Rights Watch waxay soo jeedisay in sharciga lagu daro qodob caddeynaya xaaladda ku meel gaadhka ah ee qaxootiga iyo magangalyo-doonka sugaya ballamaha degenaanshaha, si aan loogu ciqaabin dib-u-dhacyo ka baxsan awooddooda.

Ururku wuxuu aaminsan yahay in jadwalka degdegga ah ee ay dowladdu ku soo rogtay hirgelinta Sharciga 2024, iyadoo ay jirto tabar-darro muuqata oo ka jirta kaabayaasha, “uu halis gelinayo inuu sii xumeeyo xaaladda nugul ee ay ku nool yihiin tobannaan kun oo qaxooti iyo magangalyo-doon ah, ama uu si dhab ah u soo afjaro ilaalintooda sharciyeed.” Waxa kale oo uu carrabka ku adkeeyay in xidhitaanka qof sababta oo keliya ah in dukumentiyadiisa socdaalku dhaceen, iyadoo ay sabab u yihiin dib-u-dhacyo maamul oo heer dowladeed ah ama ururinta codsiyada oo dib u dhacay, aanu ahayn tallaabo loo cudurdaari karo ama munaasib ah, isla markaana loo tixgeliyo mid aan sharci ahayn.

Mustaqbal aan caddayn masaafurinta kaddib

Dhibaatadu kuma dhammaato masaafurinta. Nin 38 jir ah oo xaas leh, shan carruur ahna dhalay, kana soo jeeda Abyei, ayaa sheegay inuu Masar uga yimid Suudaan isagoo ka cararaya dagaalka. Wuxuu intaas ku daray in xaaskiisa ay booliiska Masar xidheen janaayo 2026-kii, dabadeedna loo masaafuriyay Juba dhammaadkii Abriil, sababtoo ah ma haysan ruqsad degenaansho.

Wuxuu yidhi: “Xaaladda qoyskayaga aad bay u xumaatay tan iyo markii xaaskayga la kaxeeyay. Aad bay iigu adag tahay inaan carruurta daryeelo. Dhibaato weyn ayaan ku jiraa. Kaligay ayaan ahay, cidina ima maqna.”

Sidoo kale, haweenay 32 jir ah oo xaas ah, leh hal ilmo, asal ahaanna ka soo jeedda Abyei, kana soo qaxday Suudaan una soo carartay Masar markii dagaalku qarxay, ayaa ka hadashay wixii dhacay kaddib markii ninkeeda loo masaafuriyay Khartuum.

Waxay tiri: “Waxaan ku jiraa jahawareer. Ma garanayo waxaan sameeyo... Suudaan ammaan ma aha, sidaas darteed ma garanayo sida aan u qorsheeyo noloshayda ama nolosha wiilkayga. (Ninkaygu) ma dareemayo ammaan ama xasillooni, xaaladduna weli waa mid aan degganayn gudaha Suudaan sababta oo ah dagaalka.”

• Qormadan waxa laga soo turjumay halkan