Goormay buraysaa mudnaanta hoggaansanaantu?

Sannadkii 1669-kii, ayuu John Locke diyaariyey Dastuurkii Aasaasiga ahaa ee Carolina, oo ahaa dukumenti lagu maamulayay gumeysi Ingiriisku ku lahaa Waqooyiga Ameerika. Dukumentigani wuxuu saldhig u dhigay nidaamka addoonsiga, wuxuuna siiyay degganeyaashii gumeysiga xaq ay kula wareegi karaan dhulalkii ay lahaayeen bulshooyinka dhalanka ahi. Isla muddadaasna Locke wuxuu dhisayay falsafaddiisii abbaaraysay xuquuqaha dabiiciga ah, xorriyadda, iyo xaqa iska caabbinta, taas oo markii dambe noqotay tiir ka mid ah fikirka siyaasadeed ee casriga ah. Arrintani uma muuqan mid iska hor imanaysa marka lagu eego caqliyaddii Locke laftiisu ku tiirsanaa. Sababtu waxay ahayd in isla mabda’a oggolaanayay la wareegidda dhulka uu ahaa kii uu ku dhisay fikradda xuquuqaha: qofka aan dhulka ugu shaqayn hab siinaya xaqa lahaanshaha, ama aan gelin heshiisyada bulshada siyaasadeed lagu dhiso, asal ahaan kuma jiro goobta ay ku dhaqan yihiin xuquuqaha dabiiciga ahi. Sidaas darteed, xorriyadda iyo muquunintu waxay ka soo farcameen hal il oo keliya.

Muhiimadda aasaasiga ah ee falsafadda Locke waxay ku jirtaa ku adkaysigiisa ah in sharciyaddu aanay ahayn sifo si dabiici ah ugu dheggan awoodda, balse ay tahay xidhiidh shuruudo wata oo u dhexeeya maamulka iyo dadka la xukumo. Awooddu uma qalanto in loo hoggaansamo keliya inay tahay awood; waxay u qalantaa haddii ay gudanayso hawl gaar ah, taas oo ah ilaalinta xuquuqaha dabiiciga ah ee dadka. Haddii ay isu beddesho aalad lagu burburiyo xuquuqahaas, waxay luminaysaa saldhiggii siinayay sharciyaddeeda. Sidaas darteed, xaqa ay dadku u leeyihiin inay ka hor yimaaddaan awooddaas looma tixgelinayo jebinta nidaamka siyaasadeed, balse waa difaac loo galayo ujeeddadii nidaamkaasi markii horeba loo dhisay.

Laakiin dhibaatadu ma ahayn oo keliya in falsafadda Locke ay ku guuldarraysatay inay gaadho himilooyinkeedii caalamiga ahaa; waxa ka sii muhiimsan ayaa ahaa in caalaminimadaas gudaheeda lagu xanibay qeexitaan qarsoon oo tilmaamayay cidda marka horeba loo aqoonsanayo “bani’aadam”. Markii Locke uu cudurdaar uga dhigayay in degganeyaasha gumeysigu la wareegaan dhulalka bulshooyinka dhalanka ah, isagoo ku doodaya inaanay dhulka ugu shaqayn hab siinaya lahaanshaha, muu burinayn mabaadi’diisii; ee wuxuu ku dabaqayay iyadoo la adeegsanayo qeexitaan kala soocaya cidda mudan xuquuqaha. Sidaas darteed, gumeysigu si fudud ugama hor imanayn caqliyadda libaraalka, sidoo kalena muu ahayn muuqaalkiisii ugu dhammaystirnaa. Tan iyo bilowgiisii, fikirka libaraalku wuxuu xambaarsanaa isjiidjiid u dhexeeya sheegashadiisa ah in dadka oo dhami leeyihiin xuquuqo dabiici ah, iyo halbeegyada wax-ku-oolka ah ee lagu go’aaminayay cidda loo arko inay awood u leedahay ku-dhaqanka xuquuqahaas. Markii bani’aadantinimada buuxda lagu xidhay halbeegyo gaar ah sida caqli-galnimada, shaqada iyo ilbaxnimada, waxa suurto gashay in bulshooyin dhan laga saaro goobta sinnaanta, iyadoo la wato magaca isla mabaadi’dii markii hore loo soo bandhigay inay yihiin kuwo caalami ah.

Waxaa habboon in la xuso in qaar ka mid ah ereyada uu maqaalkani isu geeyey si loogu tilmaamo ka-hor-imaanshaha awoodda iyo diidmada u hoggaansanaanteeda, aanay mufakiriinta halkan lagu soo qaaday u adeegsan macnaha ama duruufaha isku midka ah. Locke wuxuu ka hadlayaa xaqa ay shacabku u leeyihiin inay ka hor yimaaddaan dawlad ka leexata ujeeddadii loo dhisay. Halka Frantz Fanon uu ka hadlayo iska caabbinta nidaamka gumeysiga, mufakiriin kalena ay arrintan uga eegayaan dhinacyo kala duwan. Se dhammaan aragtiyahani waxay ku kulmaan hal su'aal oo keliya: Goorma ayay addeeciddu noqonaysaa mid aan mudnayn? Sidaa darteed, erayga "iska caabbin" waxaa halkan loogu adeegsaday fahan falanqayn guud oo mideynaya noocyada kala duwan ee ka-hor-imaanshaha awoodda, se ma aha erey farsamo oo dhammaan mufakiriintani isku macne u wada adeegsadeen.

Laakiin su'aasha uu Locke ka tagay iyadoo furan may khusayn xuquuqaha oo keliya; waxa kale oo ay khusaysay shuruudaha qofka ka dhigaya inuu marka horeba ka mid noqdo dunida xuquuqaha. Ka hor inta aanu qofku dalban xaqiisa xorriyadda, lahaanshaha ama iska caabbinta, waa in marka hore loo aqoonsadaa inuu yahay qof siyaasadeed iyo akhlaaqeed oo dhammaystiran. Ma aha in nooc kasta oo ka saarid ahi uu yahay keliya ka-xayuubinta xuquuq jirta; mararka qaarkood wuxuu noqon karaa diidmo lagu diidayo maqaamka qofka u suurtagelinaya inuu xuquuq yeeshoba. Halkaas ayay ka bilaabmaysaa arrinta markii dambe qaab aad uga qoto dheer ugu muuqatay Fanon. Dhibaatadu ma aha oo keliya awood ka leexatay ujeeddadeedii, balse waa nidaam soo saara qeexitaan gaar ah oo ku saabsan waxa bani'aadam yahay, taas oo ka dhigaysa dadka qaarkood dhinacyo ka tirsan heshiiska siyaasadeed, halka kuwo kalena laga dhigo uun wax la xukumo, la maamulo, lana hagaajiyo.

Haddii uu Locke sharciyadda ku xidhay ilaalinta xuquuqaha, Fanon wuxuu su'aasha u sii qaaday heer ka sii fog. Isagu ma weydiinayo oo keliya in awooddu ixtiraamayso xuquuqaha dadka ay maamusho, balse wuxuu weydiinayaa: Sidee ayay awooddu u samaysaa sawir ku saabsan bani'aadamka oo dadka qaar ka dhigaya kuwo mudan xuquuq, halka kuwo kalena laga dhigayo wax la xukumo?

Fanon wuxuu garwaaqsaday in gumeysigu aanu ahayn oo keliya qabsashada dhul ama xakamaynta kheyraadka, balse uu yahay nidaam dhammaystiran oo dib loogu habeeyo dunida bani'aadamka. Ma aha oo keliya inuu xuduud u kala sameeyo dawladaha, ee wuxuu sidoo kale xuduud u kala sameeyaa dadka laftooda, isagoo u qaybinaya maqaamka bani'aadannimo sida uu u qaybinayo awoodda. Sidaas darteed, qofka la gumaystaa kuma noola oo keliya hoosta maamul shisheeye; wuxuu ku nool yahay duni loo habeeyey si ay u muujiso in u hoggaansanaantiisu tahay wax dabiici ah, la fahmi karo, cudurdaarna loo heli karo.

Qofka la gumaysto lagama xayuubiyo oo keliya madaxbannaanidiisa qaran, balse si tartiib tartiib ah ayaa loogu riixaa inuu naftiisa ku arko sawirrada uu gumaystuhu isaga ka sameeyo. Waxaa loo qoondeeyaa magac, maqaam iyo hawl uu ku leeyahay adduun aanu qayb ka ahayn dhismihiisa. Markaa, xorriyaddu ma noqon karto oo keliya awood wareeg oo hal gacan uga gudubto gacan kale, maxaa yeelay dhibaatadu kuma koobna yaa xukumaya, balse waxay ku jirtaa shuruudaha go'aamiya cidda marka horeba xaq u leh inay noqoto jilaa siyaasadeed.

Halkan ayuu macnaha iska caabbintu isu beddelaa. Mar dambe ma aha oo keliya falcelin ka dhan ah dulmi ama gardarro, balse waxay noqotaa isku day lagu soo ceshanayo awoodda uu qofku ugu soo muuqan karo sidii naf madax-bannaan oo ah isha macnaha iyo falka, ka dib markii muddo dheer dibadda looga qeexayay cidda uu yahay. Waxa Fanon sida dhabta ah diiradda u saaray waxay ahayd isku dayga uu uga jawaabayo su'aashan: Sidee ayuu qofku dib ugu soo ceshan karaa kaalintiisii isagoo ah naf wax-fasha, ka dib markii muddo dheer laga qaaday kaalintaas? Aragtidiisa, rabshaddu ma ahayn fadli akhlaaqeed ama ujeeddo lafteeda loo raadinayo; waxay ahayd muujinta halgan ka sii qoto dheer oo ku saabsan dib u soo celinta awoodda wax-qabadka ee bani'aadamka, aqoonsiga, iyo jiritaanka siyaasadeed.

Haddii uu Fanon daaha ka qaaday sida gumeysigu u soo saaro qeexitaan ku saabsan bani'aadamka, isla markaana u go'aamiyo cidda la aqoonsanayo iyo cidda laga reebayo, markaas Walter Benjamin wuxuu iftiiminayaa su'aal kale: Sidee ayay xuduudahani, mar ay muddo ka soo wareegto, u yeeshaan muuqaal dabiici ah iyo sharciyad? Sideese ayay xidhiidhadii awoodda ee abuuray ugu beddelaan xaqiiqo u muuqata mid iska cad oo aan u baahnayn wax cudurdaar ah? Fahamka siyaasadeed ee caadiga ah, sharciga waxa loo arkaa inuu yahay wax ka soo horjeeda rabshadda ama aaladda xaddidaysa. Laakiin Benjamin wuxuu tilmaamayaa in nidaam kasta oo sharci uu ka horreeyey laxdad aasaasi ah oo lagu dejiyey xuduudaha, awoodaha iyo xidhiidhada siyaasadeed iyadoo la adeegsanayo xoog. Marka laxdadaa lagu dhex xasiliyo hay'adaha, waxay si tartiib tartiib ah uga luntaa wacyiga bulshada. Sharcigu wuu sii muuqdaa, halka taariikhdii lagu aasaasayna dib ugu gurato gadaasha.

Muhiimadda fikraddani kuma jirto sheegashada ah in sharcigu yahay rabshad la qariyey oo keliya; waxay ku jirtaa inay ina xusuusinayso in sharciyadda aan mar walba laga sooci karin taariikhda ay ka dhalatay. Sidaa darteed, ka hor inta aynaan weydiin in iska caabbintu jebisay sharciga, waa inaan marka hore weydiinnaa: Sidee ayuu sharcigan laftiisu ku dhashay? Yaa awood u yeeshay inuu aragtidiisa gaarka ah ee adduunka u beddelo xeer qof walba ku waajib ah? Marka la isla gaadho heerkan, su'aasha ku saabsan sharciyadda iska caabbintu kama go'do su'aasha ku saabsan sharciyadda nidaamka laftiisa ee ka dalbanaya inay u hoggaansanto.

Si kastaba ha ahaatee, xakamaynu kuma dhammaystiranto sharci iyo xoog oo keliya. Waxay sidoo kale u baahan tahay in la xakameeyo shuruudaha hadalka iyo aqoonta. Halkaas ayay su'aashu uga gudubtaa sharciga una gudubtaa hadalka, kana gudubtaa sharciyadda una gudubtaa shuruudaha aqoonsiga laftiisa. Su'aasha ay Gayatri Chakravorty Spivak soo bandhigayso ma aha in dadka gumeysigu maamulo ay hadli karaan iyo in kale; waxay tahay: Nidaamyada awoodda hayaa ma oggol yihiin in waxa ay sheegayaan lagu maqlo iyadoo lagu qiimeynayo shuruudahooda gaarka ah? Dhibaatadu ma aha cod la'aan; dhibaatadu waa in shuruudaha lagu helo aqoonsiga laftooda lagu dejiyo gudaha nidaamka awoodda haya, si codkaas loo maqlo oo keliya haddii dib loogu qaabeeyo qaababka uu nidaamku qasbayo. Markaas halganku kuma koobna dhul ama awood oo keliya; wuxuu sidoo kale noqdaa halgan ku saabsan cidda awood u leh inay qeexdo xaqiiqada lafteeda.

Halkan ayay ka muuqataa mid ka mid ah dhibaatooyinkii ugu adkaa ee soo wajahay shucuubtii ku hoos noolayd gumeysiga. Ma ahayn oo keliya inay la kulmaan awood ciidan, balse waxay wajahayeen dunida oo dhan oo loo habeeyey si gumaystuhu ugu muuqdo qayb dabiici ah oo ka mid ah nidaamka waxyaabaha. Sidaas darteed, iska caabbintu kuma dhacdo oo keliya ciidanka, balse waxay sidoo kale wajahdaa waxa lagu tilmaami karo dhaqaalaha sharciyadda ee caalamiga ah; waa nidaamka hay'adaha, sharciyada iyo hadallada (discourses) ee go'aamiya waxa loo arko wax macquul ah iyo waxa loo arko xagjirnimo, waxa loo aqoonsado is-difaac sharci ah iyo waxa lagu tilmaamo rabshad aan cudurdaar lahayn.

Sidaas awgeed, arrintu kuma eeka in dadka gumeysigu haysto ay awood u leeyihiin inay hadlaan; waxay ku saabsan tahay cidda leh awoodda ay ku aqoonsanayso siyaasad ahaan waxa ay sheegayaan. Qofka la gumaystaa wuu sharrixi karaa dhibaatadiisa, wuu dalban karaa xorriyaddiisa, wuuna caddayn karaa sababaha iska caabbintiisa. Hase yeeshee, in dalabaadkiisa la aqbalo kuma xidhna oo keliya inuu isagu soo jeediyo, balse waxay ku xidhan tahay meesha ay kaga jiraan nidaam ballaadhan oo awood iyo aqoon ah oo hore u go'aamiyey waxa loo aqoonsanayo hadal sharci ah. Taa aawadeed, wuxuu isu arkayaa inuu u baahan yahay inuu qiil u sameeyo jiritaankiisa nidaam aanuu wax door ah ku lahayn samaysankiisa, isla markaana uu isticmaalo afkiisa iyo halbeegyadiisa si codkiisa looga maqlo gudaha nidaamkaas.

Dooddani waxay daaha ka rogaysaa in su'aasha iska caabbintu aanay ku koobnayn iska caabbinta lafteeda, balse ay taabanayso fikradda sharciyadda. Tan iyo bilowgii falsafadda siyaasadeed ee casriga ah, suurtagal ma noqon inay awooddu mudan tahay addeecid keliya sababta oo ah inay jirto. Hase yeeshee, waayo-aragnimada gumeysigu waxay muujisay wax intaas ka sii fog: dhibaatadu may ahayn oo keliya awood ka leexatay ujeeddooyinkeedii, balse waxay ahayd nidaam ka dhigay aqoonsiga bani'aadannimada, xuquuqaha iyo sharciyadda laftoodu inay ku xidhnaadaan shuruudo taariikheed oo aan sinnayn. Marka la gaadho heerkan, su'aashu ma aha oo keliya in falalka iska caabbintu sharci yihiin iyo in kale; waxay sidoo kale tahay maxay yihiin shuruudaha u saamaxaya quwadaha qaarkood inay isu soo bandhigaan ilaha dabiiciga ah ee sharciyadda, halka kuwa kalena si joogto ah looga dalbayo inay caddeeyaan xaqa ay u leeyihiin jiritaankooda siyaasadeed?

Sidaa darteed, su'aasha ay shucuubta gumeysigu dhab ahaan isweydiinayaan ma aha: "Maxay xaq ugu leeyihiin inay iska caabiyaan?" Ee waa: "Maxaa looga filayaa inay u hoggaansamaan?" Waayo, u qaadashada in addeeciddu waajib tahay waxay hore u sii qaadanaysaa in awoodda dalbanaysa addeeciddaasi ay sharci tahay. Se sharciyaddu ma aha wax iska cad oo la sii bixiyey, mana aha sifo ay awooddu si toos ah u hesho marka ay ku guulaysato inay ismuquuniso ama ay muddo sii jirto. Sidoo kale ma aha mabda' caalami ah oo si toos ah ugu wada dhaqangala qof kasta, haddii markii horeba si kala xulasho leh loo qeexay cidda uu khuseeyo. Sharciyaddu waa sheegasho mar walba u furan dhaleecayn, dib-u-eegis iyo isla xisaabtan.

Macnahan, muhiimadda falsafadeed ee iska caabbintu kama timaaddo inay guulaysato ama laga adkaado, balse waxay ka timaaddaa awooddeeda ay ku sii hayso su'aashan iyadoo furan. Waxay si joogto ah inoo xusuusinaysaa in taariikhdu aanay ku dhammaan daqiiqadda ay awood gaar ahi ku guulaysato inay isu taagto xaqiiqo aan laga maarmi karin; in caddaaladdu aanay ku koobnayn sharciyada jira; iyo in xaqa lagu qeexayo dunida aanu hal dhinac weligiis kali ku noqon karin. Sidaas darteed, su'aasha siyaasadeed ee ugu qotada dheer weli waa isla su'aashii aanay awood kastaa si kama dambays ah uga baxsan karin: Maxaa mudnaan siinaya addeeciddan markeeda horeba?

Qoraal-hoosaad:

Dastuurkii Aasaasiga ahaa ee Carolina waxaa dhaqan ahaan loo nisbeeyaa John Locke, maadaama uu ahaa xoghayaha iyo kaaliyaha Anthony Ashley Cooper (Earl Shaftesbury-gii 1-aad), oo ka mid ahaa mulkiilayaashii gumeysiga Carolina. Hase yeeshee, daraasadaha casriga ahi waxay noqdeen kuwo ka taxaddar badan inay dukumentiga isaga keligiis u nisbeeyaan, waxayna u arkaan inuu ahaa shaqo wadajir ah oo ay ka qayb qaateen Locke, Shaftesbury iyo mulkiilayaashii gumeysiga laftoodu.

• Waxa qormadan laga soo turjumay halkan.