Fahamka Hegemoniyadda: Sidee Loo Maamulaa Maskaxda Dadka Iyagoo Aan La Sandullayn?

Marka ay dawladdu u baahato in ay taangi dhigto waddooyinka, waxay ka dhigan tahay inay tahay awood ka welwelsan jiritaankeeda. Hase yeeshee marka ay ku dhex noolaato maanka dadka oo ay ka dhigto inay shacabku difaacaan iyagoon la khasbin, markaas waa awood aan si fudud loo jebin karin, maxaa yeelay kuwa loo taliyo ayaa iyagoon ogayn ilaaliya.

Halkan, aaggaas cawlan ee u dhexeeya qancinta iyo sandullaynta, waxa ku jirta su’aashii mashquulisay saddex ka mid ah maskaxdii ugu waaweynayd qarnigii labaatanaad: Sidee dadka loogu qanciyaa inay aqbalaan waxa lagu soo rogay, iyagoo u malaynaya in ay tahay doorashadooda? Antonio Gramsci wuxuu inta badan jawaabihiisa ku qoray isagoo ku jira xabsi faashiis ah, halkaas oo uu dib ugu qeexay xukunka isagoo u arkay inuu yahay dagaal lagu galo dhaqan, ee aan ku koobnayn keliya hub iyo saanad.

Edward Said wuxuu su’aashan u qaaday goob kale. Wuxuu ina tusay sida Bariga loo "qoray" loogu sawirayna khayaalka reer Galbeedka ka hor intii aan dhul ahaan loo guumaysan. Dhanka kale, Noam Chomsky wuxuu ku lafaguray gudaha dimuqraadiyadaha xorta ah, halkaas oo cabbudhinta tooska ahi ay noqotay mid qaali ku ah siyaasadda, sidaas darteed oggolaanshaha shacabka loo "naqshadeeyo" iyadoo la adeegsanayo warbaahinta iyo dacaayadda.

Saddex mufakir oo ka kala yimid duruufo iyo takhasusyo kala duwan, balse ku kulmaya hal goob: falanqaynta qaababka maamul ee xukunka jilicsan kaas oo kasbada keliya wacyiga dadka. Marka la isu geeyo aragtiyahooda, waxaa soo baxaya sawir dhammaystiran oo ku aadan nooca ugu khatarta badan ee hegemoniyada (gacan ku haynta buuxda); ta aan la arkin, taas oo ka dhigta sawir-maskaxeedka (stereotype) inay u muuqdaan xaqiiqooyin dabiici ah, xogta kala dhimanna inay noqoto run dhammaystiran, iyo xayiraadaha in loo arko doorasho xor ah.

Antonio Gramsci: Gacan Ku Haynta Buuxda ee Dhaqanka iyo Soo Saarista Oggolaanshaha Ikhtiyaariga ah

Marka laga eego Antonio Gramsci, hegemoniyadu waa aalad lagu fahmo sida dabaqadaha talada haya ay u ilaashadaan awooddooda, ma aha oo keliya iyagoo adeegsanaya xoog iyo cabbudhin muuqata, balse sidoo kale iyagoo adeegsanaya qancin iyo is-afgarad dhaqan.

Hababka uu ku shaqeeyo xukunkaas wuxuu Gramsci ku soo koobay saddex tiir oo waaweyn: Xukunka dhaqanka: iyadoo la adeegsanayo hay’adaha waxbarashada iyo warbaahinta.

Soo saarista oggolaanshaha ikhtiyaariga ah: iyadoo la adeegsanayo qiyamka iyo fekradaha bulshada ku baahay.

Aqoonyahanka dabiiciga ah (Organic Intellectual): iyo doorkiisa dhexe ee faafinta aydhiyoolajiyadda dabaqadda talada haysa.

Sidaas darteed, hegemoniyada marka loo eego Gramsci ma aha oo keliya xukun ku dhisan xoog iyo juujuub, balse waa xeelad adag oo lagu kasbado oggolaanshaha dadweynaha si muuqaal ahaan doorasho ah. Isagoo ka duulaya laba-geesoodka hegemoniyada iyo sandullaynta, Gramsci wuxuu aaminsanaa in dawlad casri ahi ku taagan tahay laba tiir:

Bulshada Siyaasadeed: Waa goobta uu ka hirgalo khasabka muuqda ee ka yimaadda ciidanka, booliiska, xarumaha lagu hayo dadka, xabsiyada iyo nidaamka garsoorka. Tani waxay matalaysaa qaabka dhaqameedka hegemoniyada ku dhisan xoogga.

Bulshada Rayidka: Waa goobta lagu soo saaro hegemoniyada fekerka iyadoo loo marayo iskuullada, jaamacadaha, warbaahinta, diinta, qoyska iyo ururrada shaqaalaha.

Halkan ayay dabaqadda talada haysaa ku soo saartaa qiyam iyo fekrado isu beddela heerka guud ee bulshada, ama waxa loo yaqaan caqliyadda laga midaysanyahay (common sense) oo qof kastaa u qaato wax dabiici ah oo aan muran lahayn.

Sidaas darteed, qofka ugu muhiimsan ee bulshada ka gudbiya sandullaynta una gudbiya oggolaansho waa aqoonyahanka dabiiciga ah. Isagu ma aha oo keliya qoraa ama faylasuuf go'doonsan, se waa qof si ficil ah u turjuma aragtiyaha dabaqadda uu metelo una difaaca. Shaqadiisu waa inuu ku faafiyo kuna sharciyeeyo mabda'a dabaqadda talada haysa isagoo adeegsanaya hay’adaha bulshada rayidka ah, si nidaamku u sii jiro isaga oo aan u baahnayn rabshad toos ah.

Halkaas ayuu Gramsci ku soo bandhigay fekradda "Dagaalka Goobaha" (War of Position) isagoo u arkaya beddelka kacdoonka hubaysan ee degdegga ah. Sida uu qabo, xoogagga ka soo horjeeda hegemoniyada waa inay galaan halgan muddo dheer soconaya oo ka dhex dhaca hay’adaha bulshada rayidka ah—dhaqanka, waxbarashada iyo warbaahinta—si ay dib ugu hantaan "caqliyadda guud", una muujiyaan sida farsamooyinka hegemoniyadu u shaqeeyaan, dhisaanna hegemoniya ka soo horjeedda ta jirta.

Tusaale Sharaxaad ah: Fekradda "Riyada Maraykanka" (American Dream) oo sheegaysa in guusha iyo hodantinimadu ay ku xidhan yihiin oo keliya dadaalka qofka, waxay iska indho-tirtaa arrimo qaab-dhismeed sida hanti-goosad xad-dhaaf ah iyo sinnaan la’aanta bulshada. Fekradan, oo lagu faafiyo filimada iyo warbaahinta, waxay saboolka ka dhigtaa inay naftooda ku eedeeyaan guul-darradooda halkii ay dhaliili lahaayeen nidaamka dhaqaale iyo bulsho ee xaqiijiya sii jiritaanka xukunka dabaqadda talada haysa.

Edward Said: Orientalism-ka oo ah Khudbad iyo gacan ku hayn buuxda oo Aqooneed oo u Adeegta Boqortooyada

Mufakirka Falastiiniga ah Edward Said wuxuu horumariyey fahanka Orientalism-ka isagoo u arkay inay tahay nooc ka mid ah gacan ku hayn dhaqan iyo aqooneed taas oo reer Galbeedku ku maamulaan Bariga. Iyo si uu u ballaadhiyo aragtidiisa hegemoniyada oo u fahmo “khudbad aqooneed” (discourse), Said wuxuu ku dabaqay fekradihii Gramsci xidhiidhka is-dhexgalka ah ee u dhexeeya guumaystaha iyo la guumaystaha.

Sida uu qabo Said, Orientalism-ku ma aha daraasad dhexdhexaad ah oo ku saabsan Bariga, balse waa khudbad awood leh oo reer Galbeedku abuureen si ay Bariga u matalaan, u kala saafaan, dabadeedna ugu xukumaan.

Khudbaddani waxay abuurtay sawir ah "Bari" mala-awaal ah, oo loo dhigay inuu yahay dhinaca ka soo horjeeda "Galbeedka" caqliga badan, horumarsan, iyo ilbaxnimada leh. Halkaas ayay ka soo baxaysaa gacan ku haynta aqoonta. Sida uu Edward Said qabo, xukunku ma aha oo keliya mid ciidan ama dhaqaale ku dhisan, balse sidoo kale waa xukun ku aaddan cidda xaqa u leh inay qeexdo nafteeda iyo cidda kale.

Reer Galbeedku waa kuwa qora taariikhda Bariga, qeexana sawraciisa, maamulana.

Hegemoniyadu waxay sababtaa in bulshooyinka la guumaystaa naftooda ku eegaan indhaha guumaystaha, iyagoo gudaha ka qaata sawirka uu ka bixiyey sarrayntiisa iyo dib-u-dhaca iyaga lagu tilmaamay. Arrintani waxay ina tusaysaa doorka laba-geesoodka ah ee dhaqanka. Dhaqanku weligiis ma ahayn wax dhexdhexaad ah; wuxuu ahaa lammaane muhiim u ah mashruuca boqortooyooyinka, isagoo adeegsanaya sheekooyinka, suugaanta, farshaxanka, aragtiyaha cilmiga bulshada iyo filimada.

Qalabkan oo dhan wuxuu door weyn ka qaatay samaynta sawirro hore loo sii dejiyey oo ku saabsan Bariga, kuwaas oo gumaysiga loogu cudurdaariyo hal-ku-dhegga ah "in la ilbixiyo lana horumariyo."

Tusaale Sharaxaad ah: Sida filimada Hollywood-ku Carabta ugu muujiyaan argagixiso xagjir ah, amiirro saliid hodan ku ah balse musuqmaasuq badan, ama dumar la dulmiyey, looguma talagelin madadaalo oo keliya, se sawirradaasi waxay xoojiyaan khudbad “hegemoni” ah oo marmarsiinyo u noqota faragelinta ciidan iyo siyaasadeed ee gobolka, iyadoo lagu doodayo: "Way inoo baahan yihiin si aan uga badbaadinno bahalnimadooda."Tani waa sii wadista tooska ah ee khudbaddii Orientalism-ka ee soo jireenka ahayd.

Si kooban, farsamooyinka hegemoniyada ee Edward Said waxay ka kooban yihiin: Dhisidda sawirka "ka kale" oo dhaqan ahaan dib u dhacay. Ku maamulidda sawirkaas iyadoo la adeegsanayo khudbadda aqoonta iyo tacliinta. Soo saarista sawirro hore loo sii dejiyey oo sharciyeeya hegemoniyada reer Galbeedka.

Noam Chomsky: Dacaayadda iyo "Naqshadaynta Oggolaanshaha" ee Dimuqraadiyadaha

Mufakirka Maraykanka ah Noam Chomsky wuxuu diiradda saaray hababka tooska ah ee lagu soo saaro oggolaanshaha bulshada dimuqraadiyadda casriga ah, halkaas oo cabbudhinta ciidan ee tooska ahi ay noqotay mid adag oo qaali ku ah siyaasadda.

Chomsky, isaga iyo Edward Herman, waxay soo saareen Qaabka Dacaayadda (Propaganda Model) si ay u falanqeeyaan sida warbaahintu ugu shaqayso aalad u adeegta nidaamka talada haya. Fekradda "Naqshadaynta Oggolaanshaha" (Manufacturing Consent) ayaa ah udub-dhexaadka hegemoniyada marka loo eego Chomsky. Gunaanadkeedu waa in dawladaha dimuqraadiga ahi aanay dadka ku maamuli karin xoog keliya. Sidaas darteed waa inay naqshadeeyaan oggolaanshaha shacabka, ama ugu yaraan abuuraan danayn la'aan xog-ogaalnimo ku salaysan, taas oo bulshada ka dhigta inay aqbasho siyaasado aan danahooda u adeegayn.

Halkan doorka warbaahintu kuma eka oo keliya inay dadka ku mashquuliso arrimo gaar ah, balse sidoo kale waxay ka jeedisaa indhahooda arrimo kale. Habkan waxaa loo yaqaanaa: "Istaraatijiyadda Mashquulinta."

Iyadoo Gramsci iyo Said ay xoogga saareen dhinacyada dhaqanka iyo aqoonta, Chomsky wuxuu si weyn diiradda u saaray hegemoniyada jiyosiyaasiga iyo dhaqaaleha ee dawladaha awoodda leh—gaar ahaan Maraykanka—iyo sida ay rabitaankooda ugu fuliyaan adduunka iyagoo adeegsanaya dagaallo iyo hay'adaha maaliyadeed ee caalamiga ah sida Sanduuqa Lacagta Adduunka (IMF) iyo Bangiga Adduunka.

Tusaale Sharaxaad ah: Intii lagu jiray qalalaasihii duullaankii Ciraaq ee sannadkii 2003-dii, warbaahinta waaweyn ee Maraykanku waxay si xooggan diiradda u saareen sheekada "hubka wax gumaada ", waxayna nidaamkii Ciraaq ku xidheen ururka Al-Qaacida, iyagoo gebi ahaanba iska indho-tiray digniinaha iyo aragtiyaha ka soo horjeeday. Warbaahintan nidaamsan ee laga soo abaabulay ilo rasmi ah waxay diyaarisay ra'yiga dadweynaha si uu u aqbalo dagaalka. Tani waa tusaale cad oo ka mid ah waxa Chomsky ugu yeedhay "Naqshadaynta Oggolaanshaha."

Marka la soo koobo, farsamooyinka hegemoniyada ee Chomsky waxay ku salaysan yihiin: xakamaynta warbaahinta oo ay gacanta ku hayaan dabaqadaha dhaqaale ee awoodda leh, adeegsiga dacaayadda si loo qaabeeyo aragtida dadweynaha, qarinista xaqiiqooyinka si loo ilaaliyo danaha dabaqadaha talada haya.

Isku Ekaanshaha iyo Kala Duwanaanshaha: Sidee Ayay Isugu Dhammaystirmaan Aragtiyaha Saddexdan Mufakir?

Kow: meelaha ay ka midaysanyiniin:

Dhaleecaynta hegemoniyada jilicsan: Saddexduba waxay diiradda saaraan hegemoniyada aan tooska ahayn ee xukunta maskaxda iyo dhaqanka, ee aan adeegsan xoog iyo sandullayn muuqata.

Mas'uuliyadda aqoonyahanka: Waxay isku raacsan yihiin in aqoonyahannadu door muhiim ah ku leeyihiin, ha noqoto xoojinta aaladaha hegemoniyada ama hoggaaminta halganka lagaga hortagayo.

Furfuridda qaab-dhismeedka awoodda: Dhammaantood waxay soo bandhigaan dhaleecayn qoto dheer oo ku wajahan nidaamyada jira, ha noqdaan kuwo dhaqaale, siyaasadeed ama aqooneed.

Sida aydhiyoolajiyadda loo dabiiciyeynayo: Waxay aaminsan yihiin in hegemoniyadu guulaysato marka ay fekradaha la soo saaray u beddesho xaqiiqooyin u muuqda kuwo dabiici ah oo aan muran lahayn, kuwaas oo si fudud ugu dhex milma miyirka bulshada.

Laba: meelaha ay ku kala duwan yihiin (goobaha ay diiradda saarayaan)

Goobta ugu weyn ee ay diiradda saaraan: Gramsci wuxuu u arkaa hegemoniyadu inay tahay muujinta loollanka dabaqadaha ee ka dhex jira bulshooyinka hanti-goosadka. Edward Said wuxuu ballaadhiyaa aragtidaas, isagoo hegemoniyada u arka xukun dhaqan iyo aqoon ku dhisan oo ka dhexeeya Bariga iyo Galbeedka. Dhanka kale, Chomsky wuxuu diiradda saaraa doorka warbaahinta iyo dacaayaddu ku leeyihiin dimuqraadiyadaha libraalka ah.

Hab-fekerka ay adeegsadaan: Gramsci wuxuu ku tiirsan yahay falanqayn Marxis ah oo dib loo cusboonaysiiyey, kuna salaysan qaab-dhismeedka bulshada. Isna Edward Said wuxuu adeegsadaa falanqayn khudbadeed oo ka tirsan aragtiyaha gumaysigs ka dib (postcolonial studies), isaga oo baadha sida aqoontu u noqoto aalad xukun. Chomsky isagu waxa uu adeegsadaa falanqayn dhaliileed oo ku salaysan xaqiiqooyin la taaban karo, isagoo si gaar ah u daraaseeya habka ay u shaqeeyaan warbaahinta iyo siyaasadaha jiyosiyaasadeed.

Xalalka ay soo jeediyaan: Gramsci wuxuu ku baaqaa kacaan dhaqan oo muddo dheer soconaya, kaas oo lagu fulinayo waxa uu ugu yeedhay "Dagaalka Goobaha" (War of Position). Edward Said wuxuu ku baaqaa in gudaha laga burburiyo khudbadda gumaysiga, isla markaana taariikhda dib looga qoro aragtida dulmanaha. Chomsky wuxuu rumaysan yahay in xalku ku jiro soo bandhigista iyo fashilinta farsamooyinka dacaayadda, si bulshada loogu baraarujiyo xaqiiqooyinka.

Gramsci, Said iyo Chomsky waxay soo bandhigaan falanqayn dhammaystiran oo is-dhammeystiraysa oo ku saabsan qaababka kala duwan ee xukunka.

Halka Gramsci uu kala furfurayo hegemoniyada dabaqadaha ee gudaha bulshada, Edward Said wuxuu ballaadhiyaa falanqaynta si ay u daboosho xidhiidhka ka dhexeeya ummadaha, Chomsky-na wuxuu sawirka ku dhammaystiraa isagoo sharraxaya sida ay u shaqeyso mashiinka warbaahinta casriga ah.

Shaqooyinka saddexdan mufakir, si uun ama si kale, waxay ka dhigan yihiin dhaleecayn ballaadhan oo ku wajahan hegemoniyada casriga ah nooc kasta oo ay leedahay. Waxay sii qotomiyaan fahamka kakanaanta qaababka xukunka waxayna muujinayaan sida farsamooyinka xakamayntu uga hawlgalaan heerar kala duwan oo is-dul saaran.

Waxaa laga yaabaa in waxa ugu qotada dheer ee mideeya saddexdan mufakir ay tahay daahfurka ay sameeyeen ee ah in nooca ugu khatarta badan ee hegemoniyadu yahay kan aan la arki karin; hegemoniyada si hoose u dhex gasha miyirka dadka, kana dhigta qofka inuu rumaysto in doorashooyinka lagu soo rogay ay yihiin kuwo isaga ka yimid, ama in sawirrada iyo fekradaha hore loo sii dejiyey ay yihiin xaqiiqooyin dabiici ah, ama in xogta kala dhimani tahay runta oo dhammaystiran.

• Qormadan waxa laga soo turjumay halkan.