Dhaxalkii Karl Marx: Maxaa Ka Hadhay Aragtida Hanti-wadaagga Qarniga 21-aad?

Karl Marx waxa uu ahaa faylasuuf, dhaqaaleyahan, iyo mufakir bulsho oo saameyn aan la qiyaasi karin ku yeeshay isbeddellada taariikheed, dhaqaale, iyo siyaasadeed ee dunida labadii qarni ee la soo dhaafay. Iyada oo la xusayo sannad-guuradii 200-aad ee dhalashadiisa iyo in ka badan 150 sano ka dib markii la daabacay buuggiisa caanka ah ee Das Kapital, aragtiyaha Marx waxay weli yihiin kuwo si weyn loogu lafa-guro fagaarayaasha aqoonta iyo falanqaynta dhaqaalaha siyaasadeed.

​Qormadan waxay si qotodheer oo cilmiyeysan u falanqaynaysaa mabaadii'da dhaqaale iyo siyaasadeed ee Karl Marx, iyadoo si buuxda u qiimeynaysa xaaladihii taariikheed ee qarnigii 19-aad ee ay ka dhasheen, iyo saadaalihiisii taariikheed ee hirgalay iyo kuwii fashilmay. Sidoo kale, waxay daaha ka rogi doontaa sababihii dhabta ahaa ee keenay burburkii dhaqaalooyinkii qorsheysnaa ee qarnigii 20-aad—gaar ahaan tijaabadii Midowga Soofiyeeti iyo Hanti-wadaaggii Soomaaliya. Ugu dambeyntii, waxay falanqeyn doontaa sida aragtiyahaasi ay weli saldhig adag ugu yihiin fahamka wejiga cusub ee hanti-goosiga dijitaalka ah iyo dhaqaalaha shaqo-maalmeedka casriga ah (gig economy) ee qarniga 21-aad.

​Marx waxa uu aaminsanaa in faylasuufyadii hore ay dunida siyaabo kala duwan u fasireen oo qura, balse ujeeddada dhabta ah ay tahay in la beddelo, isagoo ku dooday in isbeddelka dhabta ah uu ka yimaado fahamka qaab-dhismeedka dhaqaale ee bulshada. Nidaamka hanti-goosiga, sida uu Marx ku doodayo qoraalladiisa, ma aha dhammaadkii taariikhda balse waa marxalad ku-meel-gaar ah oo ka mid ah kobaca ilbaxnimada aadanaha, taas oo xambaarsan is-diiddooyin hoose oo aakhirka horseedi doona isbeddel bulsho oo asalli ah.

​In kasta oo aqoonyahanno badani, markii uu burburay Midowga Soofiyeeti, ay ku doodeen in la gaaray "Dhammaadkii Taariikhda" iyagoo u dabaaldegayay guusha kama dambaysta ah ee dimuqraadiyadda xorta ah iyo hanti-goosiga, haddana dhibaatooyinkii dhaqaale ee soo noqnoqday, gaar ahaan qalalaasihii maaliyadeed ee caalamiga ahaa ee dhacay sannadkii 2008 iyo kororka baahsan ee sinnaan-la'aanta dhaqaale ee adduunka, ayaa mar kale iftiimiyay baahidii loo qabay in dib loo akhriyo falanqayntii Karl Marx ee la xiriirtay is-diiddooyinka hanti-goosiga.

Macnaha Taariikheed ee Qarnigii 19-aad iyo Kobocii Maadiyadda Taariikheed

Aragtiyaha Marx ma ahayn kuwo ka dhashay meel eber ah, balse waxay si toos ah uga dhasheen dhibaatooyinkii ba'naa ee ka dhashay Kacaankii Warshadaha ee Yurub, gaar ahaan dalalka Ingiriiska iyo Faransiiska. Kacaankani waxa uu abuuray qaab-dhismeed bulsho oo cusub oo u qaybsamay laba dabaqadood oo waaweyn oo iska soo horjeeda. Labadan dabaqadood waxay kala ahaayeen dabaqadda hantiilayaasha oo haysta agabka wax-soo-saarka, iyo dabaqadda muruq-maalka ah oo aan haysan wax hanti ah balse iibiya awooddooda shaqo si ay u noolaadaan.

​Marx iyo saaxiibkiis Friedrich Engels, oo door weyn ku lahaa qaabaynta aragtida hanti-wadaagga, waxay indhahooda ku arkeen xaaladaha naxariis-darrada ah ee shaqaalaha warshadaha magaalada Manchester ee carriga Ingiriiska. Engels waxa uu si qotodheer u diiwaangeliyay sida ragga, dumarka, iyo carruurtuba ay saacado dhaadheer ugu shaqaynayeen xaalado caafimaad-darro, cabburin, iyo nafaqo-xumo baahsan ah.

​Dhanka falsafadda, Marx waxa uu dib-u-qaabayn ku sameeyay hab-fekerka faylasuufkii weynaa ee Jarmalka, Georg Wilhelm Friedrich Hegel. Hegel waxa uu aaminsanaa in horumarka taariikhda aadanaha uu hago isku-dhaca iyo horumarka fikradaha. Marx, isagoo ka shidaal-qaadanaya aragtiyaha maadiga ah ee Ludwig Feuerbach, waxa uu rogay falsafaddii Hegel. Waxa uu ku dooday in aysan ahayn fikradaha kuwa hagaya taariikhda, balse ay yihiin xaaladaha maadiga ah iyo dhaqaalaha kuwa qaabeeya fikradaha iyo dhaqanka bulshada.

Hanti-goosiga Nidaam Kala-fogaansho iyo Dhiig-miirasho

Fahamka qotada dheer ee Marx u lahaa hanti-goosiga waxa uu ku qotomaa laba fikradood oo gundhig u ah shaqadiisa: falsafadda kala-fogaanshaha iyo aragtida dheeraadka qiimaha.

​Qoraalladiisii hore, gaar ahaan buugga Economic & Philosophic Manuscripts of 1844, Marx waxa uu si faahfaahsan ugu gorfeeyay fikradda "Kala-fogaanshaha". Sida ku cad gorfayntaas, nidaamka hanti-goosigu waxa uu qofka shaqaalaha ah ka fogeeyaa nuxurkiisa dabiiciga ah iyo aadaminimadiisa, isagoo u beddelaya mashiin u shaqeeya nidaam aan isagu maamulin. Marx waxa uu kala-fogaanshaha u qaybiyay afar weji oo isku xiran:

• ​Kala-fogaanshaha shaqaalaha iyo badeecadda: Nidaamka hanti-goosiga dhexdiisa, shaqaaluhu ma laha sheyga uu soo saarayo. Inta badan ee uu shaqaaluhu dhiiggiisa iyo dhididkiisa geliyo wax-soo-saarka, waa inta badan ee awoodda hantiiluhu korto, halka shaqaaluhuna uu noqdo badeecad qiimo jaban oo suuqa dhexdiisa lagu iibsado.

• ​Kala-fogaanshaha shaqaalaha iyo geeddi-socodka shaqada: Shaqadu ma aha mid xor ah oo qofku raalli ka yahay hal-abuurkiisana ku muujinayo, balse waa mid lagu khasban yahay si qofku u helo masruufkiisa maalinlaha ah. Shaqadu waxay u noqotaa cadaab maskaxeed iyo mid jireed, halkii ay ka ahaan lahayd hab is-kobcin.

• ​Kala-fogaanshaha shaqaalaha iyo nuxurka aadaminimada: Bini'aadamku dabeecad ahaan waa hal-abuure caqli badan oo awood u leh inuu dabiicadda u qaabeeyo si qurux badan, balse hanti-goosigu waxa uu shaqadii aadanaha ka dhigaa mid la mid ah tan xayawaanka oo kaliya lagu raadiyo baahida aasaasiga ah ee nolosha.

• ​Kala-fogaanshaha bini'aadamka iyo bini'aadamka kale: Nidaamka hanti-goosigu waxa uu abuuraa tartan ba'an oo u dhexeeya shaqaalaha dhexdooda si ay u helaan shaqooyin yar oo yaalla suuqa. Tani waxay ka hortagtaa iskaashigii dabiiciga ahaa iyo wadajirkii bulshada, wuxuuna shakhsi kasta ka dhigaa mid kan kale u arka cadow loollan kula jira.

​Aragtida Dheeraadka Qiimaha

​Markii la gaaray 1867, Marx waxa uu falanqayntiisa u beddelay weji ka qotodheer xagga dhaqaalaha, isagoo daabacay qaybtii ugu horreysay ee buuggiisa weyn ee Das Kapital. Falsafadda udub-dhexaadka u ah falanqayntan waa Aragtida Dheeraadka Qiimaha, taas oo sharraxaysa sida dhabta ah ee hanti-goosigu faa'iido u sameeyo.

​Hanti-goosigu waxa uu suuqa ka iibsadaa "awoodda shaqada" isagoo ku bixinaya mushahar u dhigma qiimaha nolosha aasaasiga ah ee shaqaalaha si uu u sii noolaado uguna soo laabto shaqada. Si kastaba ha ahaatee, sirta hanti-goosiga ayaa ah in shaqaaluhu uu awood u leeyahay inuu soo saaro qiimo ka badan inta lagu siiyo mushaharka. Qiimahan dheeraadka ah ee la abuuray waxa xaq-darro ku qaata hantiilaha, waana isha dhabta ah ee raasumaalka iyo faa'iidada dhammaan nidaamka.

​Falanqayntan dhexdeeda, Marx waxa uu si ballaaran u faahfaahiyay qaababka kala duwan ee hanti-goosigu u kordhiyo dhiig-miirashada:

1. ​Dheeraadka Qiimaha Furan: Waxaa lagu gaaraa in la kordhiyo saacadaha shaqada, tusaale ahaan in shaqaalaha laga shaqaysiiyo 12 ilaa 16 saacadood maalintii iyadoo aan la siinayn mushahar dheeri ah oo u dhigma shaqadaas.

2. ​Dheeraadka Qiimaha Dadban: Waxaa lagu kordhiyo wax-soo-saarka iyadoo la adeegsanayo mashiinno iyo tignoolajiyad horumarsan, si loo yareeyo waqtiga lagama maarmaanka ee wax-soo-saarista qiimaha nolosha ee shaqaalaha, iyadoo saacadaha harsan ay noqonayaan faa'iido saafi ah oo u hoyanaysa hantiilaha.

​Tani waxay la xiriirtaa fikradda Marx ee ah kala-guurka laga galayo shaqada rasmiga ah loona gudbayo shaqada dhabta ah ee uu maamulo raasumaalka. Bilowgii hanti-goosiga, milkiilayaashu waxay kaliya maamuli jireen natiijada shaqada. Balse markii dambe ee la hindisay warshadaha iyo mashiinnada casriga ah, hanti-goosigu waxa uu si dhab ah dib-u-habayn ugu sameeyay nidaamka shaqada lafteeda, isagoo tignoolajiyada u adeegsanaya qalab lagu xakameeyo laguna dedejiyo dhaqdhaqaaqa shaqaalaha.

Saadaalihii Taariikheed ee Karl Marx

​Aragtiyaha Marx, in kasta oo la qoray qarnigii 19-aad, waxay soo bandhigeen falanqayn odoros leh oo soo saartay saadaallo isugu jira kuwo si layaab leh u hirgalay qarniyadii xigay iyo kuwo aan waafaqin isbeddelladii dhabta ahaa ee taariikhda. Qiimaynta dhabta ah ee cilmi-baaristan ayaa u baahan in la isbarbardhigo aragtiyahaas iyo xaqiiqooyinka soo ifbaxay.

​Qodobbada hoose waxay si faahfaahsan u muujinayaan saadaalihii Marx, natiijooyinkii ka dhashay, iyo falanqaynta casriga ah:

• ​Kootaysiga iyo Uruurinta Hantida: Nidaamka hanti-goosiga wuxuu keenaa in shirkadaha waaweyn ay liqaan kuwa yaryar, hantiduna ku ururto gacmo kooban. Tani si weyn ayay uga muuqataa dhaqaalaha casriga ah oo ay hoggaaminayaan shirkado waaweyn oo caalami ah.

• ​Caalamiyaynta iyo Suuqa Adduunka: Hanti-goosigu wuxuu u fidaa suuqyo cusub, shaqaale jaban, iyo alaab ceeriin. Tani waxay si cad uga muuqataa caalamiyaynta casriga ah iyo isku-xirnaanta silsiladaha saadka ee dunida.

• ​Dhibaatooyinka Dhaqaale ee Soo Noqnoqda: Hanti-goosigu wuxuu la kulmaa dhibaatooyin ka dhasha wax-soo-saar ka badan awoodda wax-iibsiga. Taas waxaa caddeeyay qalalaasayaal dhaqaale oo waaweyn, kuwaas oo muujiyay sababta uu gorfaynta mabaadii'da hanti-wadaagga u sii joogteysanayo.

• ​Natiijada Saboolnimada iyo Kacaanka: Marx wuxuu saadaaliyay in saboolnimada sii kordheysa ay horseedi doonto kacaan shaqaale. Saadaashan qayb ahaan way hirgashay, maadaama dalal badan ay yareeyeen dhibaatada iyagoo hirgeliyay nidaamyo daryeel bulsheed iyo xuquuqo shaqaale.

• ​Goobta iyo Xuddunta Kacaanka: Saadaashii ahayd in kacaanku ka bilaabmi doono dalalka warshadaha ugu horumarsan way fashilantay, maadaama kacaannadii waaweynaa ay ka dhaceen dalal dhaqaale ahaan dib u dhacay.

​Naqdiga iyo Isbeddellada "Dhismaha Sare"

​Qodobka kale ee muhiimka ah ee naqdinta culimada casriga ah ay u jeediyeen Karl Marx ayaa ah in fahamkiisa ku aaddan waxa loo yaqaan "Salka iyo Dhismaha Sare" uu u muuqday mid xad-dhaaf u fududaynaya xaaladaha kakan ee bulshada. Fikradaha asalka ah ee Marx, dhaqaalaha ayaa si toos ah u go'aamiya dhammaan dhinacyada siyaasadda, sharciga, iyo dhaqanka.

​Si kastaba ha ahaatee, marxaladihii dambe ee taariikhda waxay muujiyeen in dowladaha dalalka horumaray ay awood weyn u leeyihiin inay adeegsadaan siyaasadaha daryeelka bulshada, cashuuraha horumarsan, iyo waxbarashada guud si ay u yareeyaan kacsanaanta dabaqadaha, iyagoo hantiyay ogolaanshaha bulshada. Tani waxay iftiimisay in "Dhismaha Sare" uu leeyahay madax-bannaani xiriir ah (relative autonomy).

​Dooddan waxaa sidoo kale si adag u qaatay khubarada "Post-Marxism" sida Ernesto Laclau iyo Chantal Mouffe, kuwaas oo ku dooday in halganka bulshadu uusan ku koobnayn oo kaliya xiriirka dhaqaale ee dabaqadda shaqaalaha, balse uu yahay mid kala qaybsan oo ku xiran arrimaha xuquuqda, jinsiga, iyo deegaanka. Atilio Boron, si kastaba ha ahaatee, waxa uu naqdin adag u jeedinayaa kooxdan isagoo ku dooday in ka tegitaanka doorka gundhigga ah ee dhiig-miirashada dabaqaduhu ay la macno tahay is-dhiibid loo sameeyay nidaamka hanti-goosiga, taas oo qarinaysa nuxurka dhabta ah ee caddaalad-darrada nidaamkan.

Dhicitaankii dhaqaalaha Qorshaysnaa iyo Waaya-aragnimadii Midowga Soofiyeeti

​Qarnigii 20-aad waxa uu goob-joog u ahaa abuuritaankii dhaqaalihii qorshaysnaa ee dhiirrigelinta ka qaatay aragtiyaha Marx, kuwaas oo ay dhaqan-geliyeen Vladimir Lenin iyo xisbigii Bolshevik-ga. Midowga Soofiyeeti waxa uu noqday tusaalaha ugu weyn ee isku dayay dhismaha nidaam hanti-wadaag ah. In kasta oo uu bilowgii gaaray guulo laxaad leh oo dhanka warshadaynta, waxbarashada, iyo sahaminta hawada sare ah, haddana nidaamkaasi waxa uu la kulmay burburkii Midowga Soofiyeeti ee dhacay dhammaadkii sannadkii 1991.

​Burburkaasi waxa uu si qotodheer uga dhashay cillado qaab-dhismeedka nidaamka dhexdiisa ah oo muddo ururayay, kuwaas oo loo qaybin karo laba arrimood oo waaweyn:

• ​Maamul-Xumada Xafiisleyda iyo Diidmada Suuqa: Nidaamka Soofiyeeti waxa uu gabi ahaanba diiday sharciga qiimaha suuqa ee bixiya macluumaadka saadka iyo baahida, isagoo ku beddelay qorshe-dejin xafiis dhexe oo ay maamusho hay'adda Gosplan. Marx waxa uu qeexay in bulsho hanti-wadaag ah oo dhab ah ay tahay mid ay wadaan "is-ururinta shakhsiyaad xor ah". Hase yeeshee, dowladdii Soofiyeeti waxay abuurtay koox xafiisley dowli ah oo noqday dabaqad cusub oo is-daba marisa awoodda iyo kheyraadka, taas oo curyaamisay qaybintii hufnayd ee kheyraadka.

• ​Ahmiyadaha Qaldan iyo Loollanka Hubka: Nidaamka dhaqaale ee Midowga Soofiyeeti waxaa ragaadiyay mudnaanta xad-dhaafka ah ee la siiyay kharashaadka ciidanka si loola tartamo reer Galbeedka. Dhisidda warshado waaweyn oo soo saara qalabka culus iyo loollanka hubka ayaa ka xoog batay soo saarista agabka fudud iyo raashinka ay bulshadu maalin walba u baahnayd, taas oo dhalisay daal dhaqaale iyo gaabis joogto ah.

​Falanqeeyayaasha qaarkood, sida mufakirka qoraaga ah ee Paresh Chattopadhyay, waxay ku doodaan in nidaamkaasi uusan waligii gaarin heerkii hanti-wadaagga dhabta ah ee uu Marx qorsheeyay. Maadaama uusan jirin maamul dimuqraadi ah oo ay shaqaaluhu si toos ah u maamulaanagabka wax-soo-saarka, nidaamkaasi waxa uu dhab ahaan ahaa uun nooc ka mid ah hanti-goosi dowli ah.

​Marxaladihii Taariikheed ee Dhaqaalaha Soofiyeeti

Tijaabadii Hanti-wadaagga ee Soomaaliya: Is-waafajinta Aragtida, Is-diiddooyinka, iyo Burburka

1969-kii, Jeneraal Maxamed Siyaad Barre waxa uu afgambi milatari kula wareegay talada waddanka Soomaaliya, isagoo xilligaas si rasmi ah u soo rogay nidaam cusub oo uu ugu yeeray "Hanti-wadaagga Cilmiga ah" sannadkii 1970. Hoggaankii Kacaanka ee Soomaaliya waxa uu isku dayay in uu hirgeliyo mashruuc la yaab leh, kaas oo ahaa isku-darka mabaadii'da Karl Marx, waddaniyadda xooggan ee Soomaaliyeed, iyo mabaadi'da asaasiga ah ee diinta Islaamka.

​Fagaarayaasha iyo dhismayaasha dowladda ee caasimadda Muqdisho waxaa si weyn loogu dhejiyay sawirrada Karl Marx iyo Vladimir Lenin oo barbar yaalla sawirrada Siyaad Barre, iyadoo dhanka kalena la dhisay taallooyin waaweyn oo lagu xusayo halgamayaashii gobonimo-doonka ahaa. Wargeysyadii reer Galbeedku xilligaas waxay qorayeen in Soomaaliya ay isku dayayso inay nolosheeda ku waddo is-barbar-dhigga "Qur'aanka iyo Das Kapital". Fikirkaasi waxa uu xilligiisii hore taageero buuxda ka helay dhallinyaro iyo aqoonyahanno badan oo Soomaali ah oo garab-bidix ahaa, kuwaas oo ka soo qalin-jebiyay waddamo hanti-wadaag ah oo Bariga Yurub iyo Talyaaniga ah.

​Si kastaba ha ahaatee, falanqaynta casriga ah waxay muujinaysaa in tijaabadani ay bilowgeediiba xambaarsanayd is-diiddooyin xidideysan oo aakhirkii horseeday burbur iyo dagaal sokeeye. Taariikh ahaan, gumaysigii reer Yurub markii uu yimid dalka, waxa uu meesha ka saaray nidaamkii beeleed ee dhaqanka ahaa isagoo sameeyay "Cuqaal" wakiillo u ah gumaysiga, taas oo abuurtay dabaqad dhexe oo cusub oo la wareegtay dalka 1960-kii. Markii Siyaad Barre uu yimid 1969-kii, in kasta oo uu isticmaalayay wacdiga Marx iyo la-dagaalanka qabyaaladda, haddana waxa uu asaasay dabaqad kale oo dhiig-miirato u adeegta nafteeda oo dowladda ka faa'iideysanaysa.

​Mufakiriinta iyo cilmi-baarayaasha taariikhda siyaasadda Soomaaliya waxay si adag u iftiimiyeen in Siyaad Barre uusan ahayn shuuci dhab ah oo aaminsan xoraynta shaqaalaha iyo faqiirka. Taa beddelkeeda, waxa uu mabaadii'da Karl Marx u adeegsaday kaliya hub uu xukunkiisa ku xoojiyo. Fidel Castro, oo ahaa hoggaamiyihii Cuba isla markaana taageeri jiray Soomaaliya intii uusan khilaafku dillaacin 1977-dii, ayaa lagu soo warramay inuu si jees-jees ah u yiri: "Isagu waa hanti-wadaagga ugu weyn; ma dhihi karo 10 erey isagoo aan xusin hanti-wadaagga," isagoo markii dambena caddeeyay in Barre dhab ahaan uu fidsanayay sarrayn qabyaaladeed oo aan haba yaraatee shaqo ku lahayn sinnaanta.

​Saddexda Tiir ee Fashilka Keenay

• ​Dagaalkii 1977 iyo Isbeddelkii Isbahaysiga: Damacii xoogganaa ee lagu baadi-goobayay mashruucii "Soomaaliweyn" waxa uu aakhirkii ku biyo-shubtay dagaalkii ba'naa ee 1977-1978 dhexmaray Soomaaliya iyo Itoobiya. Sababtoo ah Midowga Soofiyeeti iyo dalkii Cuba waxay go'aansadeen in ay ciidan ahaan difaacaan Itoobiya, Soomaaliya waxay si buuxda u goysay xiriirkii Bariga, iyadoo dhanka kale u xuub-siibatay xulafo daacad u ah dowladdaha reer Galbeedka, waxaana halkaas ka bilowday dib-u-gumeysi ku salaysan siyaasado dhaqaale oo neolibaraal ah.

• ​Boobka Dhulalka iyo Dhiig-miirashada: Burburkii dhaqaale ee ka dambeeyay dagaalkii Itoobiya waxa uu daaha ka qaaday nidaam boob iyo dulmi isku dhex-milmay. Dowladda lafteeda iyo wasiiradeeda ayaa si xoog ah ula wareegay dhul-beereedyo aad u ballaaran oo ku yaallay koonfurta Soomaaliya, taas oo beeraleydii asalka ahayd u rogtay dabaqad hoose oo muruq-maal ah oo u shaqeysa mas'uuliyiin dowladdeed oo isu beddelayey hantiilayaal dhuleed.

• ​Sii-socoshada Boobka ka dib 1991: Markii ay dowladdii dhacday sannadkii 1991-kii, qab-qablayaashii dagaalka ee ururkii USC ee caasimadda la wareegay waxay sii wateen isla nidaamkan dhiig-miirashada. Inkasta oo ay isku soo bandhigeen "Xorreeyayaal" dalka badbaadinaya, haddana ujeeddadoodu waxay ahayd kaliya inay beddelaan mulkiilayaashii maamulkii hore si ay iyagu hantidii shacabka iyo beeraha u sii dhuuqaan.

​Marxaladdani waxay si dhab ah u caddaynaysaa, sida Marx laftiisu u arkayay, in erey-bixinta siyaasadeed la isku huwiyo oo keliya aysan beddelayn habka wax-soo-saarka. Ilaa iyo inta xiriirka wax-soo-saarku uu yahay mid lagu dulmiyo dadka la tabcaan-saaran yahay, ha loogu yeero "Hanti-wadaag", "Waddaniyad", ama "Xoreyn", nuxurka nidaamku waa mid ku qotoma dhiig-miirasho iyo kala-sarrayn dabaqadeed.

Hanti-goosiga Dijitaalka ah iyo Xaaladda Shaqaalaha Casriga ah ee Qarniga 21-aad

​Burburkii Midowga Soofiyeeti ka dib, in kasta oo aragtiyaha xorta ah ee suuqa ay isku dayeen in ay aasaan falsafadda Karl Marx, qalalaasihii dhaqaale ee is-daba-joogga ahaa ayaa mar kale soo nooleeyay baahida loo qabo in dib loo akhriyo falanqayntiisii. Qarnigan 21-aad, nidaamka hanti-goosigu isma dhimin, balse waxa uu isu beddelay weji cusub oo ka sii adag oo cilmi-baarayaasha siyaasaddu ugu yeeraan hanti-goosiga dijitaalka ah.

​Sida uu Christian Fuchs ugu falanqeeyay buuggiisa weyn ee Rereading Marx in the Age of Digital Capitalism, fikradaha Marx ee khuseeya tignoolajiyada, kala-fogaanshaha, iyo dhiig-miirashada ayaa maanta si buuxda u dabaqmaya.

​Gumaysiga Xogta iyo Shaqada Bilaashka ah

​Nidaamyada internet-ka iyo baraha bulshada ee waaweyn waxay aasaaseen hanaan dhaqaale oo cusub oo dib-u-qeexaya fikraddii shaqada. Khubarada cilmiga bulshada iyo dhaqaalaha hanti-wadaagga waxay iftiiminayaan in dadweynaha isticmaalaya baraha bulshada ay dhab ahaan yihiin shaqaale dijitaal ah oo maalin kasta wajahaya dhiig-miirashada dijitaalka ah.

​Haddii aan jaleecno aragtida dheeraadka qiimaha ee Marx, nidaamkii hore hantiiluhu waxa uu iibsanayay awoodda shaqada isagoo mushahar bixinaya. Balse nidaamka casriga ah ee baraha internet-ka, dhiig-miirashadu aad ayay uga xeel dheer tahay uguna daahsoon tahay sidii hore:

Abuurista Xogta sidii Badeecad: Dadka isticmaalaya internet-ka ayaa iyagu abuuraya nuxurka, xogta shakhsiga ah, iyo shabakadaha xiriirka bulshada ee shabakadahaas qiimaha siiya.

Shaqada Dijitaalka ah ee aan la bixin: Shaqaalahan dijitaalka ah ee malaayiinka gaaraya waligood lama siiyo wax mushahar ah, taas oo ka dhigan shaqada bilaashka ah ee hantida lagu abuuro.

Dheeraadka Qiimaha Furan ee Casriga ah: Xogta ay dadku u abuuraan shirkadaha waxaa laga dhigaa badeecad suuqa gasha oo laga iibiyo shirkadaha xayaysiisyada. Nidaamkani waa weji cusub oo ka dhashay dheeraadka qiimaha furan, maadaama xuduudaha saacadaha shaqada ee dijitaalka ahi ay yihiin kuwo aan dhammaad lahayn. Dadku xitaa xilligooda firaaqada iyo madadaalada waxay qiimo dhaqaale oo weyn si miyir-la'aan ah ugu abuurayaan shirkadaha tignoolajiyada.

Dhaqaalaha Shaqo-maalmeedka iyo Maamulka Algoridamka

​Wejiga labaad ee hanti-goosiga dijitaalka ah, kaas oo saamayn toos ah ku leh nolosha muruq-maalka casriga ah, waa faafitaanka waxa loo yaqaan Dhaqaalaha Ku-meel-gaadhka ah (Gig Economy). Qaab-dhismeedkani waxa uu salka ku hayaa shaqooyin aan joogto ahayn oo ku meel gaar ah, mushahar hooseeya, iyo in shirkaduhu ay gabi ahaanba ka dhuuntaan shuruucdii iyo daryeelkii shaqaalaha ilaalin jirtay.

​Shaqaalaha baabuurta kaxeeya ama cuntooyinka geeya ee ka diiwaangashan barnaamijyadan ma laha qandaraas rasmi ah oo la taaban karo oo kala dhexeeya cidda shaqaaleysiisay. Maamulihii warshadda ee taagnaa dushooda waqtigii Marx waxaa maanta si buuxda u beddelay maamulka khawaarismi oo kormeera dhaqdhaqaaq kasta, cabbirana ilbiriqsi kasta oo uu shaqaaluhu ku jiro hawsha geynta.

​Qalabkani waa tusaalaha ugu cad ee muujinaya la-gudubka dhabta ah ee shaqada ee ka dhex dhaca hanti-goosiga. Falsafadda Marx ee kala-fogaanshaha ayaa si layaab leh uga dhex muuqata hawl-wadeennada iyo shaqaalaha bakhaarada waaweyn ee Amazon ama shirkadaha gaadiidka:

Kala-fogaanshaha Badeecadda: Shaqaaluhu waa laga fogeeyaa adeegga iyo kharashka macaamiishu bixiso, waxaana faa'iidadiisa ugu badan isku kooba milkiilaha madasha (platform-ka).

Kala-fogaanshaha Geeddi-socodka: Ma lahan awood ay go'aanno ku gaaraan, dhammaan tilmaamaha wadidda iyo habdhaqanka shaqadana waxaa bixiya kombiyuutarka iyo barnaamijka moobilka saaran.

Kala-fogaanshaha Wadajirka: Maadaama qof kastaa uu kaligiis la tacaalayo barnaamijka moobilka, waxay ku jiraan tartan hoose oo mid kasta uu doonayo macmiilka degdega ah, taas oo adkeyneysa abaabulka ururada shaqaalaha ee halganka wadajirka ah.

​Si kastaba ha ahaatee, tignoolajiyadu ma aha mid dabeecad ahaan xun. Marx laftiisu waxa uu Grundrisse ku sii odorosay in marka tignoolajiyadu gaarto heer sare, ay dhalin doonto "Caqliga Guud" (General Intellect), taas oo ka dhigan in aqoonta bulshada iyo isgaarsiintu ay noqon doonaan cududda ugu weyn ee wax-soo-saarka beddelka shaqada muruqa. Illaa iyo inta tignoolajiyadani ay ku jirto gacanta hanti-goosato kooban, waxay u adeegaysaa sidii loo xakameyn lahaa shaqaalaha, hase yeeshee yareynta waqtiga shaqada iyo xoogga mashiinada otomaatiga ah aakhirkii waxay horseedi karaan bulsho cusub oo ay tignoolajiyadu u adeegto sidii loo yareyn lahaa shaqada qasabka ah loona kordhin lahaa xilliga firaaqada iyo hal-abuurka aadanaha.

Wejiga labaad ee hanti-goosiga dijitaalka ah, kaas oo saamayn toos ah ku leh nolosha muruq-maalka casriga ah, waa faafitaanka weyn ee nidaamka Dhaqaalaha The Gig Economy. Qaab-dhismeedkani waxa uu salka ku hayaa shaqooyin aan joogto ahayn, qandaraas-la'aan ah, mushahar hooseeya, iyo in shirkaduhu ay gabi ahaanba ka dhuuntaan shuruucdii iyo daryeelkii caafimaad ama hawlgab ee shaqaalaha ilaalin jirtay.

​Shaqaalaha baabuurta kaxeeya ama cuntooyinka geeya ee ka diiwaangashan barnaamijyadan ma lahan xuquuq sharci ah oo la taaban karo oo kala dhexeeya cidda shaqaaleysiisay. Maamulihii warshadda ee taagnaa dushooda waqtigii Marx waxaa maanta si buuxda u beddelayed Maamulka Khawaarismi (Algorithmic Control) oo kormeera dhaqdhaqaaq kasta, cabbirana ilbiriqsi kasta oo uu shaqaaluhu ku jiro hawsha geynta.

​Nidaamkani waxa uu si dhab ah u muujinayaa weji cusub oo ka dhashay aragtidii Marx ee kala-fogaanshaha (Alienation), kaas oo si layaab leh uga dhex muuqata hawl-wadeennada bakhaarada waaweyn ee Amazon ama shirkadaha gaadiidka casriga ah:

• ​Kala-fogaanshaha Badeecadda: Shaqaaluhu gabi ahaanba waa laga fogeeyaa adeegga iyo kharashka dhabta ah ee macaamiishu bixiso, waxaana faa'iidada ugu badan isku kooba milkiilayaasha madasha (platforms-ka).

• ​Kala-fogaanshaha Geeddi-socodka: Shaqaaluhu ma lahan awood ay go'aano madax-bannaan ku gaaraan; dhammaan tilmaamaha wadidda, saacadaha shaqada, iyo habdhaqankooda waxaa xakameeya oo bixiya kombiyuutarka iyo barnaamijka moobilka saaran.

• ​Kala-fogaanshaha Wadajirka: Maadaama qof kastaa uu kaligiis la tacaalayo barnaamijka moobilka, shaqaaluhu waxay ku jiraan tartan hoose oo mid kasta uu doonayo macmiilka degdega ah, taas oo adkeyneysa in la unko ururada shaqaalaha ee u taagan halganka wadajirka ah.

​Illaa iyo inta tignoolajiyadani ay ku jirto gacanta in yar oo hanti-goosi ah, waxay u adeegaysaa sidii loo xakameyn lahaa shaqaalaha, hase yeeshee yareynta waqtiga shaqada iyo xoogga mashiinnada otomaatiga ah aakhirkii waxay horseedi karaan bulsho cusub oo ay tignoolajiyadu u adeegto sidii loo yareyn lahaa shaqada qasabka ah loona kordhin lahaa xilliga firaaqada iyo hal-abuurka aadanaha.

Gunaanad: Mustaqbalka Dhaxalka Marx iyo Casharrada Taariikhda

​Daraasaynta iyo falanqaynta hiddaha Karl Marx qarniga 21-aad ma aha mid ku kooban xus taariikheed oo qura, balse waa baahi maalinle ah oo loo qabo fahamka hab-dhismeedka dhaqaale ee dunida casriga ah. Qormadan waxay inoo iftiimisay in kasta oo mabaadii'dii siyaasadeed iyo saadaalihii qaar ee Marx ay la kulmeen caqabado iyo fashil taariikheed—sida ka muuqata tijaabooyinkii Midowga Soofiyeeti iyo nidaamkii hanti-wadaagga ee Soomaaliya—haddana qalabkiisa naqdineed ee uu ku guur-galay is-diiddooyinka hanti-goosiga uu weli yahay mid nool oo saameyn weyn leh.

​Casharrada gundhigga ah ee laga daxlay wejiyadii kala duwanaa ee qoraalkan waxaa ka mid ah:

• ​Naqdiga Hanti-goosiga oo aan Duugoobin: Qalalaasayaasha maaliyadeed ee soo noqnoqda, sinnaan-la'aanta baahsan ee dakhliga caalamiga ah, iyo urursanaanta hantida ee gacmo kooban waxay marag u yihiin saxnaanta gorfayntii Marx ee la xiriirtay raasumaalka iyo hanti-goosiga.

• ​Casharka Tijaabooyinkii Fashilmay: Burburkii ka dhashay maamulladii ku dhisnaa hanti-wadaagga dowliga ah ee ka hirgalay Midowga Soofiyeeti iyo Soomaaliya waxa uu caddaynayaa in aan nidaam dhaqaale oo caddaalad ah lagu dhisi karin boob, qabyaalad xidideysan, ama cabburin xafiisley, balse uu u baahan yahay dimuqraadiyad dhab ah iyo xorriyadda agabka wax-soo-saarka.

• ​Wajiga Cusub ee Dhiig-miirashada: Hanti-goosiga dijitaalka ah iyo dhaqaalaha shaqo-maalmeedka (gig economy) waxay muujinayaan sida tignoolajiyada casriga ah loogu adeegsan karo hannaan hor leh oo kala-fogaansho iyo dhiig-miirashada xogta ah, taas oo ka dhigaysa muruq-maalka maanta mid wajahaya caqabado la mid ah kuwii qarnigii 19-aad balse ku dhex jira fagaare elektaroonig ah.

​Ugu dambeyntii, sida uu Marx laftiisu ku dhiirrigeliyay aqoonyahannada, ujeeddada ugu weyn ee cilmi-baaristan ma aha oo kaliya in la akhriyo ama la falanqeeyo taariikhda dhaqaalaha, balse waa in la dhex-gala xaqiiqooyinka jira si loo abuuro bulsho ka xor ah dulmiga, dhiig-miirashada, iyo kala-sarraynta dabaqadaha. Dhaxalka Karl Marx ma aha qoraal ku xiran waqti hore, balse waa muraayad lagu falanqeeyo maanta iyo jiheeye loo adeegsan karo dhisidda mustaqbal bini'aadamnimo oo isku dheelitiran.