Dagaallo ka qarxay Muqdisho xilli uu sii xoogeysanayo muranka doorashada Soomaaliya

Dagaallo culus ayaa galabta ka qarxay qaybo ka mid ah magaalada Muqdisho, oo ay ku jirto degmada Howlwadaag, kaddib markii xiisaddu kor u kacday agagaarka meel ay mucaraadku ku qorsheynayeen bannaanbax berri loo ballansanayay.

Ra’iisul Wasaarihii hore Xasan Cali Khayre, oo saaka u guuray Howlwadaag isaga oo isu diyaarinayay bannaanbaxa, ayaa sheegay in weerar lagu qaaday. Madaxweynihii hore Sheekh Shariif Sheekh Axmed ayaa isna sheegay in hoygiisa la weeraray.

Dowladda Federaalka Soomaaliya ayaa ku eedeysay “xubno maleeshiyaad mucaarad ah oo hubeysan” inay weerareen “xarun booliis” oo ku taalla degmada Howlwadaag ee Muqdisho, isla markaana ay hub culus ku rideen xaafado dad shacab ahi deggan yihiin oo u dhow. Dowladdu waxay sheegtay in “xubnaha maleeshiyaadku ay qariyeen aqoonsigooda” isla markaana uu abaabulay Ra’iisul Wasaarihii hore Khayre. Waxay intaas ku dartay in kooxdaas habeenkii hore la keenay aagga, ayna si toos ah u beegsadeen xarun ka tirsan Saldhigga Booliska Degmada Howlwadaag.

“Dowladda Federaalka Soomaaliya waxay mar kale caddeyneysaa in aysan u dulqaadan doonin isku day kasta oo lagu wiiqayo amniga caasimadda, lagu carqaladeynayo shaqada ciidamada amniga, ama cabsi iyo xasillooni-darro looga dhex abuurayo shacabka,” ayaa lagu yidhi bayaanka dowladda.

Afhayeenka Booliska Soomaaliya, oo warbaahinta la hadlay, ayaa “maleeshiyaad” ku eedeeyay inay weerareen ciidamo booliis ah oo ku sugnaa bar-koontarool. Wuxuu intaas ku daray in “ciidamada boolisku ay ka jawaabeen weerarka.”

Wasiirka Gaashaandhigga Soomaaliya Axmed Macallin Fiqi ayaa mucaaradka ku barbardhigay Ciidamada RSF-ta Suudaan, kuwaas oo lagu eedeeyay inay xasuuq ka geysteen qaybo ka mid ah Suudaan.

Qoraal uu ku daabacay boggiisa rasmiga ah ee baraha bulshada, Ra’iisul Wasaarihii hore Khayre ayaa sheegay in dowladdu weerartay hoygiisa xilli uu halkaas ka socday kulan wadatashi ah. Wuxuu intaas ku daray in Madaxweyne Xasan Sh Maxamuud uu si buuxda mas’uul uga yahay weerarka. Khayre wuxuu sheegay inay jiraan dad dhintay iyo dhaawacyo, balse ma tibaaxin tirida khasaaraha. Tirada dadka la dilay ama la dhaawacay si madax-bannaan looma xaqiijin wali.

“Waxaan tacsi tiiraanyo leh u direynaa qoysaska dhibbanayaasha, waxaana u duceyneynaa dadka dhaawacmay inay si degdeg ah u bogsadaan,” ayuu yidhi Khayre.

Wuxuu Madaxweyne Maxamuud ku eedeeyay inuu isku dayayo inuu cabudhiyo isu imaatinka nabadeed, isaga oo sheegay in weerarku ahaa “xadgudub culus oo ka dhan ah xuquuqda dastuuriga ah ee muwaadiniinta.”

“Mustaqbalka Soomaaliya waa in lagu dhisaa wadahadal, is-afgarad iyo nidaam dastuuri ah — ee laguma dhisi karo xoog iyo cabbudhin,” ayuu yidhi Khayre, isaga oo intaas ku daray in “dadka mas’uulka ka ah lagula xisaabtami doono.”

Madaxweynihii hore Sheekh Shariif Sheekh Axmed, oo hoygiisana la weeraray, ayaa isna warbaahinta la hadlay xilli dagaalladu weli socdeen. Wuxuu sheegay in ciidamadiisa ilaalada la weeraray, isaga oo dowladda ku eedeeyay inay fulisay “weerarro habeennimo.” Wuxuu intaas ku daray in aan “la cabsi gelin doonin,” isla markaana ay isdifaaci doonaan.

Hoggaamiyeyaal kale oo mucaarad ah, oo ay ku jiraan Ra’iisul Wasaarihii hore Cabdi Faarax Shirdoon iyo wasiirkii hore Cabdiraxmaan Cabdishakuur, ayaa iyaguna cambaareeyay weerarka.

“Waxaan si adag u cambaareynayaa weerarka hubeysan ee caawa lagu qaaday hoygiisa Muqdisho. Kicin iyo kala-qaybin xal ma aha,” ayuu Shirdoon ku sheegay bayaan uu soo saaray.

Maamulka Jubbaland ayaa isna soo saaray bayaan uu “si adag ugu cambaareeyay” weerarka. Bayaankaas, Jubbaland waxay maamulka Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud ku eedeysay inuu diiday inuu ku laabto hannaankii doorasho ee hore loogu heshiiyay, isla markaana uu ku guuldarreystay inuu is-afgarad ka dhiso muranka doorasho ee dalka ka sii daraya.

Dagaalladan ayaa dhacay maalin keliya ka hor bannaanbax ay kooxaha mucaaradku ku qorsheeyeen Muqdisho. Waa bannaanbixii labaad ee ay garabka mucaaradku qorsheeyaan toddobaadyadii u dambeeyay. Bishii hore, maalmo yar ka hor inta uusan dhammaan muddo-xileedka maamulka hadda jira 15-kii Maarjo, kooxaha mucaaradka ayaa sidoo kale qorsheeyay bannaanbaxyo ka dhaca caasimadda. Bannaanbaxaas ayaa la carqaladeeyay kaddib markii ciidamada dowladda si xooggan loogu daadiyay guud ahaan Muqdisho, oo ay ku jiraan agagaarka hoyga dhowr hoggaamiye mucaarad ah. Gaadiid gaashaaman iyo ciidamo amni ayaa lagu arkay goobaha muhiimka ah ee magaalada, taas oo sii kordhisay xiisadda.

Ismari-waaga siyaasadeed ee hadda jira wuxuu soo jiitamayay bilo. Xudunta murankan siyaasadeed waa isbeddello dastuuri ah oo maamulka hadda jira riixayo iyo fashilka hoggaamiyeyaasha siyaasadeed ee ku aaddan inay ku heshiiyaan hannaan doorasho. Maamulka ayaa ku adkeystay inuu muddo-xileedkiisa ku kordhisto hal sano, iyadoo lagu saleynayo qaab-dhismeedka dastuuriga ah ee cusub, inkastoo arrintaas ay si adag uga soo horjeesteen hoggaamiyeyaasha mucaaradka iyo dhowr dowlad-goboleed oo muhiim ah.

Madaxweyne Maxamuud wuxuu sheegay in muddo-xileedkiisu uu dhammaan doono 2027; waana mowqif ay mucaaradku ku sheegeen inuu ka hor imanayo muddo-xileedkii afarta sano ahaa ee lagu doortay. Hoggaamiyeyaasha mucaaradka ayaa diiday mowqifkaas, waxayna ugu yeedheen “madaxweyne hore,” iyaga oo ku doodaya in muddo-xileedkiisii dastuuriga ahaa hore u dhammaaday.

Sidoo kale wax heshiis ah lagama gaadhin hannaanka doorashada. Maamulka ayaa weli riixaya nidaamka qof iyo cod. Dhawaan wuxuu doorasho noocaas ah ka abaabulay Dowlad-goboleedka Koonfur Galbeed, kaddib markii cadaadis ciidan uu gacan ka geystay in xilka laga qaado madaxweynihii dowlad-goboleedka, laguna beddelo hannaan siyaasadeed oo cusub.

Xiisadda Koonfur Galbeed ayaa sidoo kale toddobaadkan sii korortay, kaddib markii ciidamo daacad u ah madaxweynihii dowlad-goboleedka ee xilka laga qaaday ay weerarro ku qaadeen magaalada. Siyaasiyiinta mucaaradka ayaa sheegay in rabshaduhu muujinayaan khatarta ka dhalan karta in doorashooyin lagu khasbo iyada oo aan is-afgarad jirin. Waxay diideen hannaanka doorashada Koonfur Galbeed iyo qorshayaasha doorasho ee ballaadhan ee uu wado maamulka talada haya.

Horraantii toddobaadkan, safaaradaha reer galbeedka ee Muqdisho iyo Nairobi ayaa hoggaamiyeyaasha siyaasadda Soomaaliya ugu baaqay inay ku laabtaan gogosha wadahadalka, isla markaana ay ku heshiiyaan qorshe cad oo ku saabsan doorashooyinka soo socda. Bayaan wadajir ah oo la soo saaray Isniintii, dhowr ergay oo diblomaasiyadeed, wafdiga Midowga Yurub, iyo Hawlgalka Ku-meelgaadhka ah ee Qaramada Midoobay ee Soomaaliya ayaa walaac ka muujiyay jawiga siyaasadeed ee dalka, waxayna dhammaan dhinacyada ku boorriyeen inay heshiis gaadhaan iyada oo la eegayo danta shacabka Soomaaliyeed

Kaddib markii ay fashilmeen wadahadallo badan, oo uu ku jiray mid ay gadhwadeen ka ahaayeen saaxiibada caalamiga ah, waxaa la filayay in xiisaddu kor u kacdo. Dagaallada maanta, inkastoo ay weli socdaan, waxay astaan u yihiin koror walaac leh. Faahfaahinta dhimashada iyo dhaawacyada weli lama oga. Madaxweynaha ayaa weli ku adkeysanaya muddo-kordhin hal sano ah, halka mucaaradku ay sharciyaddiisa diideen iyaga oo ugu yeedhaya ‘madaxweyne hore’. Dastuurku weli wuxuu ku jiraa xaalad aan caddayn, dalkuna dhab ahaantii wuxuu ku shaqeynayaa laba sheegasho dastuuri ah oo is barbar socda.